80 shlokas
- 1
अथातः शस्त्रकर्मविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
व्रणः संजायते प्रायः पाकाच्छ्वयथुपूर्वकात्
तम् एवोपचरेत्तस्माद्रक्षन्पाकं प्रयत्नतः
athātaḥ śastrakarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vraṇaḥ saṃjāyate prāyaḥ pākācchvayathupūrvakāt
tam evopacarettasmādrakṣanpākaṃ prayatnataḥ
- 2
सुशीतलेपसेकास्रमोक्षसंशोधनादिभिः
शोफो ऽल्पो ऽल्पोष्मरुक्सामः सवर्णः कठिनः स्थिरः
suśītalepasekāsramokṣasaṃśodhanādibhiḥ
śopho 'lpo 'lpoṣmaruksāmaḥ savarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ
- 3
पच्यमानो विवर्णस्तु रागी वस्तिरिवाततः
स्फुटतीव सनिस्तोदः साङ्गमर्दविजृम्भिकः
pacyamāno vivarṇastu rāgī vastirivātataḥ
sphuṭatīva sanistodaḥ sāṅgamardavijṛmbhikaḥ
- 4
संरम्भारुचिदाहोषातृड्ज्वरानिद्रतान्वितः
स्त्यानं विष्यन्दयत्याज्यं व्रणवत्स्पर्शनासहः
saṃrambhārucidāhoṣātṛḍjvarānidratānvitaḥ
styānaṃ viṣyandayatyājyaṃ vraṇavatsparśanāsahaḥ
- 5
पक्वे ऽल्पवेगता म्लानिः पाण्डुता वलिसंभवः
नामो ऽन्तेषून्नतिर्मध्ये कण्डूशोफादिमार्दवम्
pakve 'lpavegatā mlāniḥ pāṇḍutā valisaṃbhavaḥ
nāmo 'nteṣūnnatirmadhye kaṇḍūśophādimārdavam
- 6
स्पृष्टे पूयस्य संचारो भवेद्वस्ताविवाम्भसः
शूलं नर्ते ऽनिलाद्दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात्
spṛṣṭe pūyasya saṃcāro bhavedvastāvivāmbhasaḥ
śūlaṃ narte 'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt
- 7
रागो रक्ताच्च पाकः स्याद् अतो दोषैः सशोणितैः
पाके ऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभक्षितः
rāgo raktācca pākaḥ syād ato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ
pāke 'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhakṣitaḥ
- 8
वलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः
कफजेषु तु शोफेषु गम्भीरं पाकम् एत्यसृक्
valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ
kaphajeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākam etyasṛk
- 9
पक्वलिङ्गं ततो ऽस्पष्टं यत्र स्याच्छीतशोफता
त्वक्सावर्ण्यं रुजो ऽल्पत्वं घनस्पर्शत्वम् अश्मवत्
pakvaliṅgaṃ tato 'spaṣṭaṃ yatra syācchītaśophatā
tvaksāvarṇyaṃ rujo 'lpatvaṃ ghanasparśatvam aśmavat
- 10
रक्तपाकम् इति ब्रूयात्तं प्राज्ञो मुक्तसंशयः
अल्पसत्त्वे ऽबले बाले पाकाद्वात्यर्थम् उद्धते
raktapākam iti brūyāttaṃ prājño muktasaṃśayaḥ
alpasattve 'bale bāle pākādvātyartham uddhate
- 11
दारणं मर्मसंध्यादिस्थिते चान्यत्र पाटनम्
आमच्छेदे सिरास्नायुव्यापदो ऽसृगतिस्रुतिः
dāraṇaṃ marmasaṃdhyādisthite cānyatra pāṭanam
āmacchede sirāsnāyuvyāpado 'sṛgatisrutiḥ
- 12
रुजो ऽतिवृद्धिर्दरणं विसर्पो वा क्षतोद्भवः
तिष्ठन्न् अन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम्
rujo 'tivṛddhirdaraṇaṃ visarpo vā kṣatodbhavaḥ
tiṣṭhann antaḥ punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛgāmiṣam
- 13
विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपम् इवानलः
यश्छिनत्त्यामम् अज्ञानाद्यश्च पक्वम् उपेक्षते
vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapam ivānalaḥ
yaśchinattyāmam ajñānādyaśca pakvam upekṣate
- 14
श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ
प्राक्शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेद् अन्नम् आतुरम्
śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau
prākśastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayed annam āturam
- 15
पानपं पाययेन्मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाक्षमः
न मूर्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते
pānapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanākṣamaḥ
na mūrchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate
- 16
अन्यत्र मूढगर्भाश्ममुखरोगोदरातुरात्
अथाहृतोपकरणं वैद्यः प्राङ्मुखम् आतुरम्
anyatra mūḍhagarbhāśmamukharogodarāturāt
athāhṛtopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅmukham āturam
- 17
संमुखो यन्त्रयित्वाशु न्यस्येन्मर्मादि वर्जयन्
अनुलोमं सुनिशितं शस्त्रम् आ पूयदर्शनात्
saṃmukho yantrayitvāśu nyasyenmarmādi varjayan
anulomaṃ suniśitaṃ śastram ā pūyadarśanāt
- 18
सकृद् एवाहरेत्तच्च पाके तु सुमहत्यपि
पाटयेद्द्व्यङ्गुलं सम्यग्द्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलान्तरम्
sakṛd evāharettacca pāke tu sumahatyapi
pāṭayeddvyaṅgulaṃ samyagdvyaṅgulatryaṅgulāntaram
- 19
एषित्वा सम्यग् एषिण्या परितः सुनिरूपितम्
अङ्गुलीनालवालैर्वा यथादेशं यथाशयम्
eṣitvā samyag eṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam
aṅgulīnālavālairvā yathādeśaṃ yathāśayam
- 20
यतो गतां गतिं विद्याद् उत्सङ्गो यत्र यत्र च
तत्र तत्र व्रणं कुर्यात्सुविभक्तं निराशयम्
yato gatāṃ gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca
tatra tatra vraṇaṃ kuryātsuvibhaktaṃ nirāśayam
- 21
आयतं च विशालं च यथा दोषो न तिष्ठति
शौर्यम् आशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रम् अस्वेदवेपथू
āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati
śauryam āśukriyā tīkṣṇaṃ śastram asvedavepathū
- 22
असंमोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते
तिर्यक्छिन्द्याल्ललाटभ्रूदन्तवेष्टकजत्रुणि
asaṃmohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate
tiryakchindyāllalāṭabhrūdantaveṣṭakajatruṇi
- 23
कुक्षिकक्षाक्षिकूटौष्ठकपोलगलवङ्क्षणे
अन्यत्र छेदनात्तिर्यक्सिरास्नायुविपाटनम्
kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe
anyatra chedanāttiryaksirāsnāyuvipāṭanam
- 24
शस्त्रे ऽवचारिते वाग्भिः शीताम्भोभिश्च रोगिणम्
आश्वास्य परितो ऽङ्गुल्या परिपीड्य व्रणं ततः
śastre 'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiśca rogiṇam
āśvāsya parito 'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṃ tataḥ
- 25
क्षालयित्वा कषायेण प्लोतेनाम्भो ऽपनीय च
गुग्गुल्वगुरुसिद्धार्थहिङ्गुसर्जरसान्वितैः
kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho 'panīya ca
guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ
- 26
धूपयेत्पटुषड्ग्रन्थानिम्बपत्त्रैर्घृतप्लुतैः
तिलकल्काज्यमधुभिर्यथास्वं भेषजेन च
dhūpayetpaṭuṣaḍgranthānimbapattrairghṛtaplutaiḥ
tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṃ bheṣajena ca
- 27
दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात्तैरेवाच्छादयेच्च ताम्
घृताक्तैः सक्तुभिश्चोर्ध्वं घनां कवलिकां ततः
digdhāṃ vartiṃ tato dadyāttairevācchādayecca tām
ghṛtāktaiḥ saktubhiścordhvaṃ ghanāṃ kavalikāṃ tataḥ
- 28
निधाय युक्त्या बध्नीयात्पट्टेन सुसमाहितम्
पार्श्वे सव्ये ऽपसव्ये वा नाधस्तान्नैव चोपरि
nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭena susamāhitam
pārśve savye 'pasavye vā nādhastānnaiva copari
- 29
शुचिसूक्ष्मदृढाः पट्टाः कवल्यः सविकेशिकाः
धूपिता मृदवः श्लक्ष्णा निर्वलीका व्रणे हिताः
śucisūkṣmadṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikeśikāḥ
dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nirvalīkā vraṇe hitāḥ
- 30
कुर्वीतानन्तरं तस्य रक्षां रक्षोनिषिद्धये
बलिं चोपहरेत्तेभ्यः सदा मूर्ध्ना च धारयेत्
kurvītānantaraṃ tasya rakṣāṃ rakṣoniṣiddhaye
baliṃ copaharettebhyaḥ sadā mūrdhnā ca dhārayet

