41 shlokas
- 1
वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु
स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्य् अभ्यङ्गमर्दनम्
vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu
svādvamlalavaṇoṣṇāni bhojyāny abhyaṅgamardanam
- 2
वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्
स्निग्धोष्णा वस्तयो वस्तिनियमः सुखशीलता
veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭikagauḍikam
snigdhoṣṇā vastayo vastiniyamaḥ sukhaśīlatā
- 3
दीपनैः पाचनैः स्निग्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः
विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्
dīpanaiḥ pācanaiḥ snigdhāḥ snehāścānekayonayaḥ
viśeṣānmedyapiśitarasatailānuvāsanam
- 4
पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्
स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्य् औषधानि च
pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svāduśītairvirecanam
svādutiktakaṣāyāṇi bhojanāny auṣadhāni ca
- 5
सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानाम् उपसेवनम्
कण्ठे गुणानां हाराणां मणीनाम् उरसा धृतिः
sugandhiśītahṛdyānāṃ gandhānām upasevanam
kaṇṭhe guṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnām urasā dhṛtiḥ
- 6
कर्पूरचन्दनोशीरैर् अनुलेपः क्षणे क्षणे
प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमो ऽनिलः
karpūracandanośīrair anulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe
pradoṣaścandramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo 'nilaḥ
- 7
अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः संदिग्धमुग्धवाक्
छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः
ayantraṇasukhaṃ mitraṃ putraḥ saṃdigdhamugdhavāk
chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīlavibhūṣitāḥ
- 8
शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्य् उद्यानदीर्घिकाः
सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते
śītāmbudhārāgarbhāṇi gṛhāṇy udyānadīrghikāḥ
sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate
- 9
साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले
सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः
sāmbhojajalatīrānte kāyamāne drumākule
saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpirvirekaśca viśeṣataḥ
- 10
श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्
अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्
śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamanarecanam
annaṃ rūkṣālpatīkṣṇoṣṇaṃ kaṭutiktakaṣāyakam
- 11
दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः
अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्
dīrghakālasthitaṃ madyaṃ ratiprītiḥ prajāgaraḥ
anekarūpo vyāyāmaścintā rūkṣaṃ vimardanam
- 12
विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नम् औषधम्
धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च
viśeṣādvamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medoghnam auṣadham
dhūmopavāsagaṇḍūṣā niḥsukhatvaṃ sukhāya ca
- 13
उपक्रमः पृथग्दोषान्यो ऽयम् उद्दिश्य कीर्तितः
संसर्गसंनिपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्
upakramaḥ pṛthagdoṣānyo 'yam uddiśya kīrtitaḥ
saṃsargasaṃnipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet
- 14
ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते
मरुतो योगवाहित्वात्कफपित्ते तु शारदः
graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute
maruto yogavāhitvātkaphapitte tu śāradaḥ
- 15
चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्व् अविरोधयन्
सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः
caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ tv avirodhayan
sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ
- 16
प्रयोगः शमयेद्व्याधिम् एकं यो ऽन्यम् उदीरयेत्
नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्
prayogaḥ śamayedvyādhim ekaṃ yo 'nyam udīrayet
nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet
- 17
व्यायामाद् ऊष्मणस्तैक्ष्ण्याद् अहिताचरणाद् अपि
कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च
vyāyāmād ūṣmaṇastaikṣṇyād ahitācaraṇād api
koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca
- 18
दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्
वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्
doṣā yānti tathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt
vṛddhyābhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt
- 19
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन्भूयो हेतुप्रतीक्षिणः
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्य् अन्याश्रयेष्व् अपि
tatrasthāśca vilamberanbhūyo hetupratīkṣiṇaḥ
te kālādibalaṃ labdhvā kupyanty anyāśrayeṣv api
- 20
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयाम् अबलेषु तु
कुर्याच्चिकित्सां स्वाम् एव बलेनान्याभिभाविषु
tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyām abaleṣu tu
kuryāccikitsāṃ svām eva balenānyābhibhāviṣu
- 21
आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्य् आतुरांश्चिरम्
āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā
prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayanty āturāṃściram
- 22
कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित्क्रियाम्
शमयेत्तान्प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठम् आनयेत्
kuryānna teṣu tvarayā dehāgnibalavitkriyām
śamayettānprayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭham ānayet
- 23
ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्
स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः
jñātvā koṣṭhaprapannāṃśca yathāsannaṃ vinirharet
srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ
- 24
आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः
लिङ्गं मलानां सामानां निरामाणां विपर्ययः
ālasyāpaktiniṣṭhīvamalasaṅgāruciklamāḥ
liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nirāmāṇāṃ viparyayaḥ
- 25
ऊष्मणो ऽल्पबलत्वेन धातुम् आद्यम् अपाचितम्
दुष्टम् आमाशयगतं रसम् आमं प्रचक्षते
ūṣmaṇo 'lpabalatvena dhātum ādyam apācitam
duṣṭam āmāśayagataṃ rasam āmaṃ pracakṣate
- 26
अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्यो ऽन्योन्यमूर्छनात्
कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्य् आमस्य सम्भवम्
anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo 'nyonyamūrchanāt
kodravebhyo viṣasyeva vadanty āmasya sambhavam
- 27
आमेन तेन संपृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः
सामा इत्य् उपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः
āmena tena saṃpṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ
sāmā ity upadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ
- 28
सर्वदेहप्रविसृतान्सामान्दोषान्न निर्हरेत्
लीनान्धातुष्व् अनुत्क्लिष्टान्फलाद् आमाद्रसान् इव
sarvadehapravisṛtānsāmāndoṣānna nirharet
līnāndhātuṣv anutkliṣṭānphalād āmādrasān iva
- 29
आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः
पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान्स्वेदैश्च परिष्कृतान्
āśrayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ
pācanairdīpanaiḥ snehaistānsvedaiśca pariṣkṛtān
- 30
शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्
हन्त्य् आशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यम् आमाशयान्मलान्
śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam
hanty āśu yuktaṃ vaktreṇa dravyam āmāśayānmalān

