45 shlokas
- 1
दोषधातुमला मूलं सदा देहस्य तं चलः
उत्साहोच्छ्वासनिश्वासचेष्टावेगप्रवर्तनैः
doṣadhātumalā mūlaṃ sadā dehasya taṃ calaḥ
utsāhocchvāsaniśvāsaceṣṭāvegapravartanaiḥ
- 2
सम्यग्गत्या च धातूनाम् अक्षाणां पाटवेन च
अनुगृह्णात्य् अविकृतः पित्तं पक्त्यूष्मदर्शनैः
samyaggatyā ca dhātūnām akṣāṇāṃ pāṭavena ca
anugṛhṇāty avikṛtaḥ pittaṃ paktyūṣmadarśanaiḥ
- 3
क्षुत्तृड्रुचिप्रभामेधाधीशौर्यतनुमार्दवैः
श्लेष्मा स्थिरत्वस्निग्धत्वसंधिबन्धक्षमादिभिः
kṣuttṛḍruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavaiḥ
śleṣmā sthiratvasnigdhatvasaṃdhibandhakṣamādibhiḥ
- 4
प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे
गर्भोत्पादश्च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात्स्मृतम्
prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe
garbhotpādaśca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramātsmṛtam
- 5
अवष्टम्भः पुरीषस्य मूत्रस्य क्लेदवाहनम्
स्वेदस्य क्लेदविधृतिर्वृद्धस्तु कुरुते ऽनिलः
avaṣṭambhaḥ purīṣasya mūtrasya kledavāhanam
svedasya kledavidhṛtirvṛddhastu kurute 'nilaḥ
- 6
कार्श्यकार्ष्ण्योष्णकामत्वकम्पानाहशकृद्ग्रहान्
बलनिद्रेन्द्रियभ्रंशप्रलापभ्रमदीनताः
kārśyakārṣṇyoṣṇakāmatvakampānāhaśakṛdgrahān
balanidrendriyabhraṃśapralāpabhramadīnatāḥ
- 7
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक्क्षुत्तृड्दाहाल्पनिद्रताः
पित्तं श्लेष्माग्निसदनप्रसेकालस्यगौरवम्
pītaviṇmūtranetratvakkṣuttṛḍdāhālpanidratāḥ
pittaṃ śleṣmāgnisadanaprasekālasyagauravam
- 8
श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं श्वासकासातिनिद्रताः
रसो ऽपि श्लेष्मवद्रक्तं विसर्पप्लीहविद्रधीन्
śvaityaśaityaślathāṅgatvaṃ śvāsakāsātinidratāḥ
raso 'pi śleṣmavadraktaṃ visarpaplīhavidradhīn
- 9
कुष्ठवातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशकामलाः
व्यङ्गाग्निनाशसम्मोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः
kuṣṭhavātāsrapittāsragulmopakuśakāmalāḥ
vyaṅgāgnināśasammoharaktatvaṅnetramūtratāḥ
- 10
मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोरूदरवृद्धिताः
कण्ठादिष्व् अधिमांसं च तद्वन्मेदस्तथा श्रमम्
māṃsaṃ gaṇḍārbudagranthigaṇḍorūdaravṛddhitāḥ
kaṇṭhādiṣv adhimāṃsaṃ ca tadvanmedastathā śramam
- 11
अल्पे ऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्स्तनोदरलम्बनम्
अस्थ्य् अध्यस्थ्य् अधिदन्तांश्च मज्जा नेत्राङ्गगौरवम्
alpe 'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphikstanodaralambanam
asthy adhyasthy adhidantāṃśca majjā netrāṅgagauravam
- 12
पर्वसु स्थूलमूलानि कुर्यात्कृच्छ्राण्य् अरूंषि च
अतिस्त्रीकामतां वृद्धं शुक्तं शुक्राश्मरीम् अपि
parvasu sthūlamūlāni kuryātkṛcchrāṇy arūṃṣi ca
atistrīkāmatāṃ vṛddhaṃ śuktaṃ śukrāśmarīm api
- 13
कुक्षाव् आध्मानम् आटोपं गौरवं वेदनां शकृत्
मूत्रं तु वस्तिनिस्तोदं कृते ऽप्य् अकृतसंज्ञताम्
kukṣāv ādhmānam āṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt
mūtraṃ tu vastinistodaṃ kṛte 'py akṛtasaṃjñatām
- 14
स्वेदो ऽतिस्वेददौर्गन्ध्यकण्डूर् एवं च लक्षयेत्
दूषिकादीन् अपि मलान्बाहुल्यगुरुतादिभिः
svedo 'tisvedadaurgandhyakaṇḍūr evaṃ ca lakṣayet
dūṣikādīn api malānbāhulyagurutādibhiḥ
- 15
लिङ्गं क्षीणे ऽनिले ऽङ्गस्य सादो ऽल्पं भाषितेहितम्
संज्ञामोहस्तथा श्लेष्मवृद्ध्युक्तामयसम्भवः
liṅgaṃ kṣīṇe 'nile 'ṅgasya sādo 'lpaṃ bhāṣitehitam
saṃjñāmohastathā śleṣmavṛddhyuktāmayasambhavaḥ
- 16
पित्ते मन्दो ऽनलः शीतं प्रभाहानिः कफे भ्रमः
श्लेष्माशयानां शून्यत्वं हृद्द्रवः श्लथसंधिता
pitte mando 'nalaḥ śītaṃ prabhāhāniḥ kaphe bhramaḥ
śleṣmāśayānāṃ śūnyatvaṃ hṛddravaḥ ślathasaṃdhitā
- 17
रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दासहिष्णुता
रक्ते ऽम्लशिशिरप्रीतिसिराशैथिल्यरूक्षताः
rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā
rakte 'mlaśiśiraprītisirāśaithilyarūkṣatāḥ
- 18
मांसे ऽक्षग्लानिगण्डस्फिक्शुष्कतासंधिवेदनाः
मेदसि स्वपनं कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्गता
māṃse 'kṣaglānigaṇḍasphikśuṣkatāsaṃdhivedanāḥ
medasi svapanaṃ kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅgatā
- 19
अस्थ्न्य् अस्थितोदः शदनं दन्तकेशनखादिषु
अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्
asthny asthitodaḥ śadanaṃ dantakeśanakhādiṣu
asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ bhramastimiradarśanam
- 20
शुक्रे चिरात्प्रसिच्येत शुक्रं शोणितम् एव वा
तोदो ऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूमायतीव च
śukre cirātprasicyeta śukraṃ śoṇitam eva vā
todo 'tyarthaṃ vṛṣaṇayormeḍhraṃ dhūmāyatīva ca
- 21
पुरीषे वायुर् अन्त्राणि सशब्दो वेष्टयन्न् इव
कुक्षौ भ्रमति यात्य् ऊर्ध्वं हृत्पार्श्वे पीडयन्भृशम्
purīṣe vāyur antrāṇi saśabdo veṣṭayann iva
kukṣau bhramati yāty ūrdhvaṃ hṛtpārśve pīḍayanbhṛśam
- 22
मूत्रे ऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विवर्णं सास्रम् एव वा
स्वेदे रोमच्युतिः स्तब्धरोमता स्फुटनं त्वचः
mūtre 'lpaṃ mūtrayetkṛcchrādvivarṇaṃ sāsram eva vā
svede romacyutiḥ stabdharomatā sphuṭanaṃ tvacaḥ
- 23
मलानाम् अतिसूक्ष्माणां दुर्लक्ष्यं लक्षयेत्क्षयम्
स्वमलायनसंशोषतोदशून्यत्वलाघवैः
malānām atisūkṣmāṇāṃ durlakṣyaṃ lakṣayetkṣayam
svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavaiḥ
- 24
दोषादीनां यथास्वं च विद्याद्वृद्धिक्षयौ भिषक्
क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च
doṣādīnāṃ yathāsvaṃ ca vidyādvṛddhikṣayau bhiṣak
kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ vardhanena ca
- 25
वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च क्षयं चातिविसर्गतः
मलोचितत्वाद्देहस्य क्षयो वृद्धेस्तु पीडनः
vṛddhiṃ malānāṃ saṅgācca kṣayaṃ cātivisargataḥ
malocitatvāddehasya kṣayo vṛddhestu pīḍanaḥ
- 26
तत्रास्थ्नि स्थितो वायुः पित्तं तु स्वेदरक्तयोः
श्लेष्मा शेषेषु तेनैषाम् आश्रयाश्रयिणां मिथः
tatrāsthni sthito vāyuḥ pittaṃ tu svedaraktayoḥ
śleṣmā śeṣeṣu tenaiṣām āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ
- 27
यद् एकस्य तद् अन्यस्य वर्धनक्षपणौषधम्
अस्थिमारुतयोर्नैवं प्रायो वृद्धिर्हि तर्पणात्
yad ekasya tad anyasya vardhanakṣapaṇauṣadham
asthimārutayornaivaṃ prāyo vṛddhirhi tarpaṇāt
- 28
श्लेष्मणानुगता तस्मात्संक्षयस्तद्विपर्ययात्
वायुनानुगतो ऽस्माच्च वृद्धिक्षयसमुद्भवान्
śleṣmaṇānugatā tasmātsaṃkṣayastadviparyayāt
vāyunānugato 'smācca vṛddhikṣayasamudbhavān
- 29
वायोर् अन्यत्र तज्जांस्तु तैर् एवोत्क्रमयोजितैः
vāyor anyatra tajjāṃstu tair evotkramayojitaiḥ
- 30
विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान्रक्तस्रुतिविरेचनैः
मांसवृद्धिभवान्रोगान्शस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः
viśeṣādraktavṛddhyutthānraktasrutivirecanaiḥ
māṃsavṛddhibhavānrogānśastrakṣārāgnikarmabhiḥ

