22 shlokas
- 1
अथातः स्नेहविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
गुरुशीतसरस्निग्धमन्दसूक्ष्ममृदुद्रवम्
औषधं स्नेहनं प्रायो विपरीतं विरूक्षणम्
athātaḥ snehavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam
auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam
- 2
सर्पिर्मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम्
तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्
sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam
tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt
- 3
माधुर्याद् अविदाहित्वाज्जन्माद्येव च शीलनात्
पित्तघ्नास्ते यथापूर्वम् इतरघ्ना यथोत्तरम्
mādhuryād avidāhitvājjanmādyeva ca śīlanāt
pittaghnāste yathāpūrvam itaraghnā yathottaram
- 4
घृतात्तैलं गुरु वसा तैलान्मज्जा ततो ऽपि च
द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिस्तैर्यमकस्त्रिवृतो महान्
ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato 'pi ca
dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān
- 5
स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः
बालाबलकृशा रूक्षाः क्षीणास्ररेतसः
svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ
bālābalakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ
- 6
वातार्तस्यन्दतिमिरदारुणप्रतिबोधिनः
स्नेह्याः न त्व् अतिमन्दाग्नितीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः
vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ
snehyāḥ na tv atimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ
- 7
ऊरुस्तम्भातिसारामगलरोगगरोदरैः
मूर्च्छाछर्द्यरुचिश्लेष्मतृष्णामद्यैश्च पीडिताः
ūrustambhātisārāmagalarogagarodaraiḥ
mūrcchāchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ
- 8
अपप्रसूता युक्ते च नस्ये बस्तौ विरेचने
तत्र धीस्मृतिमेधादिकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम्
apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane
tatra dhīsmṛtimedhādikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam
- 9
ग्रन्थिनाडीकृमिश्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु
तैलं लाघवदार्ढ्यार्थिक्रूरकोष्ठेषु देहिषु
granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu
tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu dehiṣu
- 10
वातातपाध्वभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु
रूक्षक्लेशक्षमात्यग्निवातावृतपथेषु च
vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu
rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca
- 11
शेषौ वसा तु सन्ध्यस्थिमर्मकोष्ठरुजासु च
तथा दग्धाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि
śeṣau vasā tu sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca
tathā dagdhāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji
- 12
तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पिर् अन्यौ तु माधवे
ऋतौ साधारणे स्नेहः शस्तो ऽह्नि विमले रवौ
tailaṃ prāvṛṣi varṣānte sarpir anyau tu mādhave
ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto 'hni vimale ravau
- 13
तैलं त्वरायां शीते ऽपि घर्मे ऽपि च घृतं निशि
निश्य् एव पित्ते पवने संसर्गे पित्तवत्य् अपि
tailaṃ tvarāyāṃ śīte 'pi gharme 'pi ca ghṛtaṃ niśi
niśy eva pitte pavane saṃsarge pittavaty api
- 14
निश्यन्यथा वातकफाद्रोगाः स्युः पित्ततो दिवा
युक्त्यावचारयेत्स्नेहं भक्ष्याद्यन्नेन बस्तिभिः
niśyanyathā vātakaphādrogāḥ syuḥ pittato divā
yuktyāvacārayetsnehaṃ bhakṣyādyannena bastibhiḥ
- 15
नस्याभ्यञ्जनगण्डूषमूर्धकर्णाक्षितर्पणैः
रसभेदैककत्वाभ्यां चतुःषष्टिर्विचारणाः
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ
rasabhedaikakatvābhyāṃ catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ
- 16
स्नेहस्यान्याभिभूतत्वादल्पत्वाच्च क्रमात्स्मृताः
यथोक्तहेत्वभावाच्च नाच्छपेयो विचारणा
snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ
yathoktahetvabhāvācca nācchapeyo vicāraṇā
- 17
स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेहकर्माशुसाधनात्
द्वाभ्यां चतुर्भिरष्टाभिर्यामैर्जीर्यन्ति याः क्रमात्
snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt
dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt
- 18
ह्रस्वमध्योत्तमा मात्रास्तास्ताभ्यश्च ह्रसीयसीम्
कल्पयेद्वीक्ष्य दोषादीन्प्रागेव तु ह्रसीयसीम्
hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm
kalpayedvīkṣya doṣādīnprāgeva tu hrasīyasīm
- 19
ह्यस्तने जीर्ण एवान्ने स्नेहोऽच्छः शुद्धये बहुः
शमनः क्षुद्वतोऽनन्नो मध्यमात्रश्च शस्यते
hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ śuddhaye bahuḥ
śamanaḥ kṣudvato'nanno madhyamātraśca śasyate
- 20
बृंहणो रसमद्याद्यैः सभक्तोऽल्पः हितः स च
बालवृद्धपिपासार्तस्नेहद्विण्मद्यशीलिषु
bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto'lpaḥ hitaḥ sa ca
bālavṛddhapipāsārtasnehadviṇmadyaśīliṣu
- 21
स्त्रीस्नेहनित्यमन्दाग्निसुखितक्लेशभीरुषु
मृदुकोष्ठाल्पदोषेषु काले चोष्णे कृशेषु च
strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu
mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca
- 22
प्राङ्मध्योत्तरभक्तोऽसावधोमध्योर्ध्वदेहजान्
व्याधीञ्जयेद्बलं कुर्यादङ्गानां च यथाक्रमम्
prāṅmadhyottarabhakto'sāvadhomadhyordhvadehajān
vyādhīñjayedbalaṃ kuryādaṅgānāṃ ca yathākramam

