56 shlokas
- 1
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्य् अग्नेः प्रवर्तिका
मात्रां द्रव्याण्य् अपेक्षन्ते गुरूण्य् अपि लघून्य् अपि
mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hy agneḥ pravartikā
mātrāṃ dravyāṇy apekṣante gurūṇy api laghūny api
- 2
गुरूणाम् अर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता
मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति
gurūṇām ardhasauhityaṃ laghūnāṃ nātitṛptatā
mātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ yāvadvijīryati
- 3
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे
सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते
bhojanaṃ hīnamātraṃ tu na balopacayaujase
sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ ca prapadyate
- 4
अतिमात्रं पुनः सर्वान् आशु दोषान्प्रकोपयेत्
पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः
atimātraṃ punaḥ sarvān āśu doṣānprakopayet
pīḍyamānā hi vātādyā yugapattena kopitāḥ
- 5
आमेनान्नेन दुष्टेन तद् एवाविश्य कुर्वते
विष्टम्भयन्तो ऽलसकं च्यावयन्तो विषूचिकाम्
āmenānnena duṣṭena tad evāviśya kurvate
viṣṭambhayanto 'lasakaṃ cyāvayanto viṣūcikām
- 6
अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः
प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्ताद् आहारो न च पच्यते
adharottaramārgābhyāṃ sahasaivājitātmanaḥ
prayāti nordhvaṃ nādhastād āhāro na ca pacyate
- 7
आमाशये ऽलसीभूतस्तेन सो ऽलसकः स्मृतः
विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः
āmāśaye 'lasībhūtastena so 'lasakaḥ smṛtaḥ
vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ
- 8
सूचीभिर् इव गात्राणि विध्यतीति विषूचिका
तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयो ऽनिलात्
sūcībhir iva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā
tatra śūlabhramānāhakampastambhādayo 'nilāt
- 9
पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः
कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः
pittājjvarātisārāntardāhatṛṭpralayādayaḥ
kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ
- 10
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः
पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धम् अन्तरा
viśeṣāddurbalasyālpavahnervegavidhāriṇaḥ
pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddham antarā
- 11
अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्
शूलादीन्कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्
alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalyatvenaiva saṃsthitam
śūlādīnkurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān
- 12
सो ऽलसो ऽत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः
यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्
so 'laso 'tyarthaduṣṭāstu doṣā duṣṭāmabaddhakhāḥ
yāntastiryaktanuṃ sarvāṃ daṇḍavatstambhayanti cet
- 13
दण्डकालसकं नाम तं त्यजेद् आशुकारिणम्
विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्
daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajed āśukāriṇam
viruddhādhyaśanājīrṇaśīlino viṣalakṣaṇam
- 14
आमदोषं महाघोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्
विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः
āmadoṣaṃ mahāghoraṃ varjayedviṣasaṃjñakam
viṣarūpāśukāritvādviruddhopakramatvataḥ
- 15
अथामम् अलसीभूतं साध्यं त्वरितम् उल्लिखेत्
पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्य् उष्णं योजयेत्ततः
athāmam alasībhūtaṃ sādhyaṃ tvaritam ullikhet
pītvā sogrāpaṭuphalaṃ vāry uṣṇaṃ yojayettataḥ
- 16
स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्
नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्
svedanaṃ phalavartiṃ ca malavātānulomanīm
nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet
- 17
विषूच्याम् अतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते
तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवद् उपाचरेत्
viṣūcyām ativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate
tadahaścopavāsyainaṃ viriktavad upācaret
- 18
तीव्रार्तिर् अपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नम् औषधम्
आमसन्नो ऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्
tīvrārtir api nājīrṇī pibecchūlaghnam auṣadham
āmasanno 'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam
- 19
निहन्याद् अपि चैतेषां विभ्रमः सहसातुरम्
जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात्स्तब्धगुरूदरे
nihanyād api caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasāturam
jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyātstabdhagurūdare
- 20
दोषशेषस्य पाकार्थम् अग्नेः संधुक्षणाय च
शान्तिर् आमविकाराणां भवति त्व् अपतर्पणात्
doṣaśeṣasya pākārtham agneḥ saṃdhukṣaṇāya ca
śāntir āmavikārāṇāṃ bhavati tv apatarpaṇāt
- 21
त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्
तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं मध्ये लङ्घनपाचनम्
trividhaṃ trividhe doṣe tatsamīkṣya prayojayet
tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ madhye laṅghanapācanam
- 22
प्रभूते शोधनं तद्धि मूलाद् उन्मूलयेन्मलान्
एवम् अन्यान् अपि व्याधीन्स्वनिदानविपर्ययात्
prabhūte śodhanaṃ taddhi mūlād unmūlayenmalān
evam anyān api vyādhīnsvanidānaviparyayāt
- 23
चिकित्सेद् अनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्
त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्
cikitsed anubandhe tu sati hetuviparyayam
tyaktvā yathāyathaṃ vaidyo yuñjyādvyādhiviparyayam
- 24
तदर्थकारि वा पक्वे दोषे त्व् इद्धे च पावके
हितम् अभ्यञ्जनस्नेहपानवस्त्यादि युक्तितः
tadarthakāri vā pakve doṣe tv iddhe ca pāvake
hitam abhyañjanasnehapānavastyādi yuktitaḥ
- 25
अजीर्णं च कफाद् आमं तत्र शोफो ऽक्षिगण्डयोः
सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्
ajīrṇaṃ ca kaphād āmaṃ tatra śopho 'kṣigaṇḍayoḥ
sadyobhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam
- 26
विष्टब्धम् अनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्
पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्
viṣṭabdham anilācchūlavibandhādhmānasādakṛt
pittādvidagdhaṃ tṛṇmohabhramāmlodgāradāhavat
- 27
लङ्घनं कार्यम् आमे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्
विदग्धे वमनं यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्
laṅghanaṃ kāryam āme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam
vidagdhe vamanaṃ yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet
- 28
गरीयसो भवेल्लीनाद् आमाद् एव विलम्बिका
कफवातानुबद्धामलिङ्गा तत्समसाधना
garīyaso bhavellīnād āmād eva vilambikā
kaphavātānubaddhāmaliṅgā tatsamasādhanā
- 29
अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धे ऽप्य् उद्गारे रसशेषतः
शयीत किंचिद् एवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा
aśraddhā hṛdvyathā śuddhe 'py udgāre rasaśeṣataḥ
śayīta kiṃcid evātra sarvaścānāśito divā
- 30
स्वप्याद् अजीर्णी संजातबुभुक्षो ऽद्यान्मितं लघु
विबन्धो ऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता
svapyād ajīrṇī saṃjātabubhukṣo 'dyānmitaṃ laghu
vibandho 'tipravṛttirvā glānirmārutamūḍhatā

