30 shlokas
- 1
सर्वेषाम् अक्षिरोगाणाम् आदावाश्च्योतनं हितम्
रुक्तोदकण्डुघर्षाश्रुदाहरागनिबर्हणम्
sarveṣām akṣirogāṇām ādāvāścyotanaṃ hitam
ruktodakaṇḍugharṣāśrudāharāganibarhaṇam
- 2
उष्णं वाते कफे कोष्णं तच्छीतं रक्तपित्तयोः
निवातस्थस्य वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम्
uṣṇaṃ vāte kaphe koṣṇaṃ tacchītaṃ raktapittayoḥ
nivātasthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam
- 3
शुक्तौ प्रलम्बयान्येन पिचुवर्त्या कनीनिके
दश द्वादश वा बिन्दून्द्व्यङ्गुलाद् अवसेचयेत्
śuktau pralambayānyena picuvartyā kanīnike
daśa dvādaśa vā bindūndvyaṅgulād avasecayet
- 4
ततः प्रमृज्य मृदुना चैलेन कफवातयोः
अन्येन कोष्णपानीयप्लुतेन स्वेदयेन्मृदु
tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena kaphavātayoḥ
anyena koṣṇapānīyaplutena svedayenmṛdu
- 5
अत्युष्णतीक्ष्णं रुग्रागदृङ्नाशायाक्षिसेचनम्
अतिशीतं तु कुरुते निस्तोदस्तम्भवेदनाः
atyuṣṇatīkṣṇaṃ rugrāgadṛṅnāśāyākṣisecanam
atiśītaṃ tu kurute nistodastambhavedanāḥ
- 6
कषायवर्त्मतां घर्षं कृच्छ्राद् उन्मेषणं बहु
विकारवृद्धिम् अत्यल्पं संरम्भम् अपरिस्रुतम्
kaṣāyavartmatāṃ gharṣaṃ kṛcchrād unmeṣaṇaṃ bahu
vikāravṛddhim atyalpaṃ saṃrambham aparisrutam
- 7
गत्वा संधिशिरोघ्राणमुखस्रोतांसि भेषजम्
ऊर्ध्वगान्नयने न्यस्तम् अपवर्तयते मलान्
gatvā saṃdhiśiroghrāṇamukhasrotāṃsi bheṣajam
ūrdhvagānnayane nyastam apavartayate malān
- 8
अथाञ्जनं शुद्धतनोर्नेत्रमात्राश्रये मले
पक्वलिङ्गे ऽल्पशोफातिकण्डूपैच्छिल्यलक्षिते
athāñjanaṃ śuddhatanornetramātrāśraye male
pakvaliṅge 'lpaśophātikaṇḍūpaicchilyalakṣite
- 9
मन्दघर्षाश्रुरागे ऽक्ष्णि प्रयोज्यं घनदूषिके
आर्ते पित्तकफासृग्भिर्मारुतेन विशेषतः
mandagharṣāśrurāge 'kṣṇi prayojyaṃ ghanadūṣike
ārte pittakaphāsṛgbhirmārutena viśeṣataḥ
- 10
लेखनं रोपणं दृष्टिप्रसादनम् इति त्रिधा
अञ्जनं लेखनं तत्र कषायाम्लपटूषणैः
lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭiprasādanam iti tridhā
añjanaṃ lekhanaṃ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ
- 11
रोपणं तिक्तकैर्द्रव्यैः स्वादुशीतैः प्रसादनम्
तीक्ष्णाञ्जनाभिसंतप्ते नयने तत्प्रसादनम्
ropaṇaṃ tiktakairdravyaiḥ svāduśītaiḥ prasādanam
tīkṣṇāñjanābhisaṃtapte nayane tatprasādanam
- 12
प्रयुज्यमानं लभते प्रत्यञ्जनसमाह्वयम्
दशाङ्गुला तनुर्मध्ये शलाका मुकुलानना
prayujyamānaṃ labhate pratyañjanasamāhvayam
daśāṅgulā tanurmadhye śalākā mukulānanā
- 13
प्रशस्ता लेखने ताम्री रोपणे काललोहजा
अङ्गुली च सुवर्णोत्था रूप्यजा च प्रसादने
praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kālalohajā
aṅgulī ca suvarṇotthā rūpyajā ca prasādane
- 14
पिण्डो रसक्रिया चूर्णस्त्रिधैवाञ्जनकल्पना
गुरौ मध्ये लघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत्
piṇḍo rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā
gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa prayojayet
- 15
हरेणुमात्रा पिण्डस्य वेल्लमात्रा रसक्रिया
तीक्ष्णस्य द्विगुणं तस्य मृदुनश्चूर्णितस्य च
hareṇumātrā piṇḍasya vellamātrā rasakriyā
tīkṣṇasya dviguṇaṃ tasya mṛdunaścūrṇitasya ca
- 16
द्वे शलाके तु तीक्ष्णस्य तिस्रस्तदितरस्य च
निशि स्वप्ने न मध्याह्ने म्लाने नोष्णगभस्तिभिः
dve śalāke tu tīkṣṇasya tisrastaditarasya ca
niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇagabhastibhiḥ
- 17
अक्षिरोगाय दोषाः स्युर्वर्धितोत्पीडितद्रुताः
प्रातः सायं च तच्छान्त्यै व्यभ्रे ऽर्के ऽतो ऽञ्जयेत्सदा
akṣirogāya doṣāḥ syurvardhitotpīḍitadrutāḥ
prātaḥ sāyaṃ ca tacchāntyai vyabhre 'rke 'to 'ñjayetsadā
- 18
वदन्त्यन्ये तु न दिवा प्रयोज्यं तीक्ष्णम् अञ्जनम्
विरेकदुर्बलं चक्षुर् आदित्यं प्राप्य सीदति
vadantyanye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇam añjanam
virekadurbalaṃ cakṣur ādityaṃ prāpya sīdati
- 19
स्वप्नेन रात्रौ कालस्य सौम्यत्वेन च तर्पिता
शीतसात्म्या दृग् आग्नेयी स्थिरतां लभते पुनः
svapnena rātrau kālasya saumyatvena ca tarpitā
śītasātmyā dṛg āgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ
- 20
अत्युद्रिक्ते बलासे तु लेखनीये ऽथवा गदे
कामम् अह्न्यपि नात्युष्णे तीक्ष्णम् अक्ष्णि प्रयोजयेत्
atyudrikte balāse tu lekhanīye 'thavā gade
kāmam ahnyapi nātyuṣṇe tīkṣṇam akṣṇi prayojayet
- 21
अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्णता
उपघातो ऽपि तेनैव तथा नेत्रस्य तेजसः
aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇatā
upaghāto 'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ
- 22
न रात्रावपि शीते ऽति नेत्रे तीक्ष्णाञ्जनं हितम्
दोषम् अस्रावयेत्स्तब्धं कण्डूजाड्यादिकारि तत्
na rātrāvapi śīte 'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam
doṣam asrāvayetstabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikāri tat
- 23
नाञ्जयेद्भीतवमितविरिक्ताशितवेगिते
क्रुद्धज्वरिततान्ताक्षिशिरोरुक्शोकजागरे
nāñjayedbhītavamitaviriktāśitavegite
kruddhajvaritatāntākṣiśirorukśokajāgare
- 24
अदृष्टे ऽर्के शिरःस्नाते पीतयोर्धूममद्ययोः
अजीर्णे ऽग्न्यर्कसंतप्ते दिवासुप्ते पिपासिते
adṛṣṭe 'rke śiraḥsnāte pītayordhūmamadyayoḥ
ajīrṇe 'gnyarkasaṃtapte divāsupte pipāsite
- 25
अतितीक्ष्णमृदुस्तोकबह्वच्छघनकर्कशम्
अत्यर्थशीतलं तप्तम् अञ्जनं नावचारयेत्
atitīkṣṇamṛdustokabahvacchaghanakarkaśam
atyarthaśītalaṃ taptam añjanaṃ nāvacārayet
- 26
अथानुमीलयन्दृष्टिम् अन्तः संचारयेच्छनैः
अञ्जिते वर्त्मनी किंचिच्चालयेच्चैवम् अञ्जनम्
athānumīlayandṛṣṭim antaḥ saṃcārayecchanaiḥ
añjite vartmanī kiṃciccālayeccaivam añjanam
- 27
तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा न चोन्मेषनिमेषणम्
निष्पीडनं च वर्त्मभ्यां क्षालनं वा समाचरेत्
tīkṣṇaṃ vyāpnoti sahasā na conmeṣanimeṣaṇam
niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā samācaret
- 28
अपेतौषधसंरम्भं निर्वृतं नयनं यदा
व्याधिदोषर्तुयोग्याभिर् अद्भिः प्रक्षालयेत्तदा
apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā
vyādhidoṣartuyogyābhir adbhiḥ prakṣālayettadā
- 29
दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं सवाससा
ऊर्ध्ववर्त्मनि संगृह्य शोध्यं वामेन चेतरत्
dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ savāsasā
ūrdhvavartmani saṃgṛhya śodhyaṃ vāmena cetarat
- 30
वर्त्मप्राप्तो ऽञ्जनाद्दोषो रोगान्कुर्याद् अतो ऽन्यथा
कण्डूजाड्ये ऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत्पुनः
vartmaprāpto 'ñjanāddoṣo rogānkuryād ato 'nyathā
kaṇḍūjāḍye 'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayetpunaḥ

