40 shlokas
- 1
ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु विशेषान्नस्यम् इष्यते
नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद्व्याप्य हन्ति तान्
ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyam iṣyate
nāsā hi śiraso dvāraṃ tena tadvyāpya hanti tān
- 2
विरेचनं बृंहणं च शमनं च त्रिधापि तत्
विरेचनं शिरःशूलजाड्यस्यन्दगलामये
virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tridhāpi tat
virecanaṃ śiraḥśūlajāḍyasyandagalāmaye
- 3
शोफगण्डकृमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे
बृंहणं वातजे शूले सूर्यावर्ते स्वरक्षये
śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase
bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye
- 4
नासास्यशोषे वाक्सङ्गे कृच्छ्रबोधे ऽवबाहुके
शमनं नीलिकाव्यङ्गकेशदोषाक्षिराजिषु
nāsāsyaśoṣe vāksaṅge kṛcchrabodhe 'vabāhuke
śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu
- 5
यथास्वं यौगिकैः स्नेहैर्यथास्वं च प्रसाधितैः
कल्कक्वाथादिभिश्चाद्यं मधुपट्वासवैर् अपि
yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca prasādhitaiḥ
kalkakvāthādibhiścādyaṃ madhupaṭvāsavair api
- 6
बृंहणं धन्वमांसोत्थरसासृक्खपुरैर् अपि
शमनं योजयेत्पूर्वैः क्षीरेण सलिलेन वा
bṛṃhaṇaṃ dhanvamāṃsottharasāsṛkkhapurair api
śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā
- 7
मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्विधा स्नेहो ऽत्र मात्रया
कल्काद्यैर् अवपीडस्तु स तीक्ष्णैर्मूर्धरेचनः
marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho 'tra mātrayā
kalkādyair avapīḍastu sa tīkṣṇairmūrdharecanaḥ
- 8
ध्मानं विरेचनश्चूर्णो युञ्ज्यात्तं मुखवायुना
षडङ्गुलद्विमुखया नाड्या भेषजगर्भया
dhmānaṃ virecanaścūrṇo yuñjyāttaṃ mukhavāyunā
ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā bheṣajagarbhayā
- 9
स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वाद् अपकर्षति
प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्मग्नसमुद्धृतात्
sa hi bhūritaraṃ doṣaṃ cūrṇatvād apakarṣati
pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt
- 10
यावत्पतत्यसौ बिन्दुर्दशाष्टौ षट्क्रमेण ते
मर्शस्योत्कृष्टमध्योना मात्रास्ता एव च क्रमात्
yāvatpatatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭkrameṇa te
marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt
- 11
बिन्दुद्वयोनाः कल्कादेर्योजयेन्न तु नावनम्
तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुम् इच्छताम्
bindudvayonāḥ kalkāderyojayenna tu nāvanam
toyamadyagarasnehapītānāṃ pātum icchatām
- 12
नवपीनसवेगार्तसूतिकाश्वासकासिनाम्
navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām
- 13
शुद्धानां दत्तवस्तीनां तथानार्तवदुर्दिने
अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेर् अथ नस्यं प्रयोजयेत्
śuddhānāṃ dattavastīnāṃ tathānārtavadurdine
anyatrātyayikādvyādher atha nasyaṃ prayojayet
- 14
प्रातः श्लेष्मणि मध्याह्ने पित्ते सायं निशोश्चले
स्वस्थवृत्ते तु पूर्वाह्णे शरत्कालवसन्तयोः
prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyaṃ niśoścale
svasthavṛtte tu pūrvāhṇe śaratkālavasantayoḥ
- 15
शीते मध्यंदिने ग्रीष्मे सायं वर्षासु सातपे
वाताभिभूते शिरसि हिध्मायाम् अपतानके
śīte madhyaṃdine grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape
vātābhibhūte śirasi hidhmāyām apatānake
- 16
मन्यास्तम्भे स्वरभ्रंशे सायं प्रातर्दिने दिने
एकाहान्तरम् अन्यत्र सप्ताहं च तद् आचरेत्
manyāstambhe svarabhraṃśe sāyaṃ prātardine dine
ekāhāntaram anyatra saptāhaṃ ca tad ācaret
- 17
स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्कृतावश्यकस्य च
निवातशयनस्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत्पुनः
snigdhasvinnottamāṅgasya prākkṛtāvaśyakasya ca
nivātaśayanasthasya jatrūrdhvaṃ svedayetpunaḥ
- 18
अथोत्तानर्जुदेहस्य पाणिपादे प्रसारिते
किंचिदुन्नतपादस्य किंचिन्मूर्धनि नामिते
athottānarjudehasya pāṇipāde prasārite
kiṃcidunnatapādasya kiṃcinmūrdhani nāmite
- 19
नासापुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत्
उष्णाम्बुतप्तं भैषज्यं प्रणाड्या पिचुनाथवा
nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet
uṣṇāmbutaptaṃ bhaiṣajyaṃ praṇāḍyā picunāthavā
- 20
दत्ते पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत्
शनैर् उच्छिद्य निष्ठीवेत्पार्श्वयोर् उभयोस्ततः
datte pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet
śanair ucchidya niṣṭhīvetpārśvayor ubhayostataḥ
- 21
आ भेषजक्षयाद् एवं द्विस्त्रिर्वा नस्यम् आचरेत्
मूर्छायां शीततोयेन सिञ्चेत्परिहरन्शिरः
ā bheṣajakṣayād evaṃ dvistrirvā nasyam ācaret
mūrchāyāṃ śītatoyena siñcetpariharanśiraḥ
- 22
स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोषाद्यपेक्षया
नस्यान्ते वाक्शतं तिष्ठेद् उत्तानो धारयेत्ततः
snehaṃ virecanasyānte dadyāddoṣādyapekṣayā
nasyānte vākśataṃ tiṣṭhed uttāno dhārayettataḥ
- 23
धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बुकवडान्कण्ठशुद्धये
सम्यक्स्निग्धे सुखोच्छ्वासस्वप्नबोधाक्षपाटवम्
dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbukavaḍānkaṇṭhaśuddhaye
samyaksnigdhe sukhocchvāsasvapnabodhākṣapāṭavam
- 24
रूक्षे ऽक्षिस्तब्धता शोषो नासास्ये मूर्धशून्यता
स्निग्धे ऽति कण्डूगुरुताप्रसेकारुचिपीनसाः
rūkṣe 'kṣistabdhatā śoṣo nāsāsye mūrdhaśūnyatā
snigdhe 'ti kaṇḍūgurutāprasekārucipīnasāḥ
- 25
सुविरिक्ते ऽक्षिलघुतावक्त्रस्वरविशुद्धयः
दुर्विरिक्ते गदोद्रेकः क्षामतातिविरेचिते
suvirikte 'kṣilaghutāvaktrasvaraviśuddhayaḥ
durvirikte gadodrekaḥ kṣāmatātivirecite
- 26
प्रतिमर्शः क्षतक्षामबालवृद्धसुखात्मसु
प्रयोज्यो ऽकालवर्षे ऽपि न त्विष्टो दुष्टपीनसे
pratimarśaḥ kṣatakṣāmabālavṛddhasukhātmasu
prayojyo 'kālavarṣe 'pi na tviṣṭo duṣṭapīnase
- 27
मद्यपीते ऽबलश्रोत्रे कृमिदूषितमूर्धनि
उत्कृष्टोत्क्लिष्टदोषे च हीनमात्रतया हि सः
madyapīte 'balaśrotre kṛmidūṣitamūrdhani
utkṛṣṭotkliṣṭadoṣe ca hīnamātratayā hi saḥ
- 28
शिरोऽभ्यञ्जनगण्डूषप्रस्रावाञ्जनवर्चसाम्
śiro'bhyañjanagaṇḍūṣaprasrāvāñjanavarcasām
- 29
दन्तकाष्ठस्य हासस्य योज्यो ऽन्ते ऽसौ द्विबिन्दुकः
पञ्चसु स्रोतसां शुद्धिः क्लमनाशस्त्रिषु क्रमात्
dantakāṣṭhasya hāsasya yojyo 'nte 'sau dvibindukaḥ
pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ klamanāśastriṣu kramāt
- 30
दृग्बलं पञ्चसु ततो दन्तदार्ढ्यं मरुच्छमः
न नस्यम् ऊनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे
dṛgbalaṃ pañcasu tato dantadārḍhyaṃ marucchamaḥ
na nasyam ūnasaptābde nātītāśītivatsare

