44 shlokas
- 1
क्ष्माम्भोऽग्निक्ष्माम्बुतेजःखवाय्वग्न्यनिलगोऽनिलैः
द्वयोल्बणैः क्रमाद्भूतैर्मधुरादिरसोद्भवः
kṣmāmbho'gnikṣmāmbutejaḥkhavāyvagnyanilago'nilaiḥ
dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ
- 2
तेषां विद्याद्रसं स्वादुं यो वक्त्रम् अनुलिम्पति
आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनो ऽक्षप्रसादनः
teṣāṃ vidyādrasaṃ svāduṃ yo vaktram anulimpati
āsvādyamāno dehasya hlādano 'kṣaprasādanaḥ
- 3
प्रियः पिपीलिकादीनाम् अम्लः क्षालयते मुखम्
हर्षणो रोमदन्तानाम् अक्षिभ्रुवनिकोचनः
priyaḥ pipīlikādīnām amlaḥ kṣālayate mukham
harṣaṇo romadantānām akṣibhruvanikocanaḥ
- 4
लवणः स्यन्दयत्य् आस्यं कपोलगलदाहकृत्
तिक्तो विशदयत्य् आस्यं रसनं प्रतिहन्ति च
lavaṇaḥ syandayaty āsyaṃ kapolagaladāhakṛt
tikto viśadayaty āsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca
- 5
उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश्चिमिचिमां कटुः
स्रावयत्य् अक्षिनासास्यं कपोलं दहतीव च
udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃścimicimāṃ kaṭuḥ
srāvayaty akṣināsāsyaṃ kapolaṃ dahatīva ca
- 6
कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतोविबन्धकृत्
रसानाम् इति रूपाणि कर्माणि मधुरो रसः
kaṣāyo jaḍayejjihvāṃ kaṇṭhasrotovibandhakṛt
rasānām iti rūpāṇi karmāṇi madhuro rasaḥ
- 7
आजन्मसात्म्यात्कुरुते धातूनां प्रबलं बलम्
बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम्
ājanmasātmyātkurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam
bālavṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām
- 8
प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसंधानकृद्गुरुः
आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः
praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanyasaṃdhānakṛdguruḥ
āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ
- 9
कुरुते ऽत्युपयोगेन स मेदःश्लेष्मजान्गदान्
स्थौल्याग्निसादसंन्यासमेहगण्डार्बुदादिकान्
kurute 'tyupayogena sa medaḥśleṣmajāngadān
sthaulyāgnisādasaṃnyāsamehagaṇḍārbudādikān
- 10
अम्लो ऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः
उष्णवीर्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लघुः
amlo 'gnidīptikṛtsnigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ
uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ
- 11
करोति कफपित्तास्रं मूढवातानुलोमनः
सो ऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्
karoti kaphapittāsraṃ mūḍhavātānulomanaḥ
so 'tyabhyastastanoḥ kuryācchaithilyaṃ timiraṃ bhramam
- 12
कण्डूपाण्डुत्ववीसर्पशोफविस्फोटतृड्ज्वरान्
लवणः स्तम्भसंघातबन्धविध्मापनो ऽग्निकृत्
kaṇḍūpāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān
lavaṇaḥ stambhasaṃghātabandhavidhmāpano 'gnikṛt
- 13
स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत्
सो ऽतियुक्तो ऽस्रपवनं खलतिं पलितं वलीम्
snehanaḥ svedanastīkṣṇo rocanaśchedabhedakṛt
so 'tiyukto 'srapavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valīm
- 14
तृट्कुष्ठविषवीसर्पान्जनयेत्क्षपयेद्बलम्
तिक्तः स्वयम् अरोचिष्णुर् अरुचिं कृमितृड्विषम्
tṛṭkuṣṭhaviṣavīsarpānjanayetkṣapayedbalam
tiktaḥ svayam arociṣṇur aruciṃ kṛmitṛḍviṣam
- 15
कुष्ठमूर्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफाञ्जयेत्
क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः
kuṣṭhamūrchājvarotkleśadāhapittakaphāñjayet
kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ
- 16
लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः
धातुक्षयानिलव्याधीन् अतियोगात्करोति सः
laghurmedhyo himo rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśodhanaḥ
dhātukṣayānilavyādhīn atiyogātkaroti saḥ
- 17
कटुर्गलामयोदर्दकुष्ठालसकशोफजित्
व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः
kaṭurgalāmayodardakuṣṭhālasakaśophajit
vraṇāvasādanaḥ snehamedaḥkledopaśoṣaṇaḥ
- 18
दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनो ऽन्नस्य शोषणः
छिनत्ति बन्धान्स्रोतांसि विवृणोति कफापहः
dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano 'nnasya śoṣaṇaḥ
chinatti bandhānsrotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ
- 19
कुरुते सो ऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम्
मूर्छाम् आकुञ्चनं कम्पं कटीपृष्ठादिषु व्यथाम्
kurute so 'tiyogena tṛṣṇāṃ śukrabalakṣayam
mūrchām ākuñcanaṃ kampaṃ kaṭīpṛṣṭhādiṣu vyathām
- 20
कषायः पित्तकफहा गुरुर् अस्रविशोधनः
पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः
kaṣāyaḥ pittakaphahā gurur asraviśodhanaḥ
pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kledamedoviśoṣaṇaḥ
- 21
आमसंस्तम्भनो ग्राही रूक्षो ऽति त्वक्प्रसादनः
करोति शीलितः सो ऽति विष्टम्भाध्मानहृद्रुजः
āmasaṃstambhano grāhī rūkṣo 'ti tvakprasādanaḥ
karoti śīlitaḥ so 'ti viṣṭambhādhmānahṛdrujaḥ
- 22
तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान्
घृतहेमगुडाक्षोटमोचचोचपरूषकम्
tṛṭkārśyapauruṣabhraṃśasrotorodhamalagrahān
ghṛtahemaguḍākṣoṭamocacocaparūṣakam
- 23
मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ
mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau
- 24
मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम्
क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे
madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇīyugam
kṣīraśuklā tugākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe
- 25
क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः
अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम्
kṣīrekṣugokṣurakṣaudradrākṣādirmadhuro gaṇaḥ
amlo dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavetasam
- 26
दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि
आम्रम् आम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्
dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi
āmram āmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam
- 27
वरं सौवर्चलं कृष्णं विडं सामुद्रम् औद्भिदम्
रोमकं पांसुजं सीसं क्षारश्च लवणो गणः
varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam
romakaṃ pāṃsujaṃ sīsaṃ kṣāraśca lavaṇo gaṇaḥ
- 28
तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीरचन्दनम्
भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम्
tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīracandanam
bhūnimbanimbakaṭukātagarāguruvatsakam
- 29
नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम्
पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम्
naktamāladvirajanīmustamūrvāṭarūṣakam
pāṭhāpāmārgakāṃsyāyoguḍūcīdhanvayāsakam
- 30
पञ्चमूलं महद्व्याघ्र्यौ विशालातिविषा वचा
कटुको हिङ्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम्
pañcamūlaṃ mahadvyāghryau viśālātiviṣā vacā
kaṭuko hiṅgumaricakṛmijitpañcakolakam

