60 shlokas
- 1
कफे विदध्याद्वमनं संयोगे वा कफोल्बणे
तद्वद्विरेचनं पित्ते विशेषेण तु वामयेत्
kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe
tadvadvirecanaṃ pitte viśeṣeṇa tu vāmayet
- 2
नवज्वरातिसाराधःपित्तासृग्राजयक्ष्मिणः
कुष्ठमेहापचीग्रन्थिश्लीपदोन्मादकासिनः
navajvarātisārādhaḥpittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ
kuṣṭhamehāpacīgranthiślīpadonmādakāsinaḥ
- 3
श्वासहृल्लासवीसर्पस्तन्यदोषोर्ध्वरोगिणः
अवाम्या गर्भिणी रूक्षः क्षुधितो नित्यदुःखितः
śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇaḥ
avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nityaduḥkhitaḥ
- 4
बालवृद्धकृशस्थूलहृद्रोगिक्षतदुर्बलाः
प्रसक्तवमथुप्लीहतिमिरकृमिकोष्ठिनः
bālavṛddhakṛśasthūlahṛdrogikṣatadurbalāḥ
prasaktavamathuplīhatimirakṛmikoṣṭhinaḥ
- 5
ऊर्ध्वप्रवृत्तवाय्वस्रदत्तवस्तिहतस्वराः
मूत्राघात्य् उदरी गुल्मी दुर्वमो ऽत्यग्निर् अर्शसः
ūrdhvapravṛttavāyvasradattavastihatasvarāḥ
mūtrāghāty udarī gulmī durvamo 'tyagnir arśasaḥ
- 6
उदावर्तभ्रमाष्ठीलापार्श्वरुग्वातरोगिणः
ऋते विषगराजीर्णविरुद्धाभ्यवहारतः
udāvartabhramāṣṭhīlāpārśvarugvātarogiṇaḥ
ṛte viṣagarājīrṇaviruddhābhyavahārataḥ
- 7
प्रसक्तवमथोः पूर्वे प्रायेणामज्वरो ऽपि च
धूमान्तैः कर्मभिर्वर्ज्याः सर्वैर् एव त्व् अजीर्णिनः
prasaktavamathoḥ pūrve prāyeṇāmajvaro 'pi ca
dhūmāntaiḥ karmabhirvarjyāḥ sarvair eva tv ajīrṇinaḥ
- 8
विरेकसाध्या गुल्मार्शोविस्फोटव्यङ्गकामलाः
जीर्णज्वरोदरगरच्छर्दिप्लीहहलीमकाः
virekasādhyā gulmārśovisphoṭavyaṅgakāmalāḥ
jīrṇajvarodaragaracchardiplīhahalīmakāḥ
- 9
विद्रधिस्तिमिरं काचः स्यन्दः पक्वाशयव्यथा
योनिशुक्राश्रया रोगाः कोष्ठगाः कृमयो व्रणाः
vidradhistimiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā
yoniśukrāśrayā rogāḥ koṣṭhagāḥ kṛmayo vraṇāḥ
- 10
वातास्रम् ऊर्ध्वगं रक्तं मूत्राघातः शकृद्ग्रहः
वाम्यश्च कुष्ठमेहाद्या न तु रेच्या नवज्वरी
vātāsram ūrdhvagaṃ raktaṃ mūtrāghātaḥ śakṛdgrahaḥ
vāmyaśca kuṣṭhamehādyā na tu recyā navajvarī
- 11
अल्पाग्न्यधोगपित्तास्रक्षतपाय्वतिसारिणः
सशल्यास्थापितक्रूरकोष्ठातिस्निग्धशोषिणः
alpāgnyadhogapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ
saśalyāsthāpitakrūrakoṣṭhātisnigdhaśoṣiṇaḥ
- 12
अथ साधारणे काले स्निग्धस्विन्नं यथाविधि
श्वोवम्यम् उत्क्लिष्टकफं मत्स्यमाषतिलादिभिः
atha sādhāraṇe kāle snigdhasvinnaṃ yathāvidhi
śvovamyam utkliṣṭakaphaṃ matsyamāṣatilādibhiḥ
- 13
निशां सुप्तं सुजीर्णान्नं पूर्वाह्णे कृतमङ्गलम्
निरन्नम् ईषत्स्निग्धं वा पेयया पीतसर्पिषम्
niśāṃ suptaṃ sujīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛtamaṅgalam
nirannam īṣatsnigdhaṃ vā peyayā pītasarpiṣam
- 14
वृद्धबालाबलक्लीबभीरून्रोगानुरोधतः
आकण्ठं पायितान्मद्यं क्षीरम् इक्षुरसं रसम्
vṛddhabālābalaklībabhīrūnrogānurodhataḥ
ākaṇṭhaṃ pāyitānmadyaṃ kṣīram ikṣurasaṃ rasam
- 15
यथाविकारविहितां मधुसैन्धवसंयुताम्
कोष्ठं विभज्य भैषज्यमात्रां मन्त्राभिमन्त्रिताम्
yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām
koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām
- 16
ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसंघाश्च पान्तु वः
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāśca pāntu vaḥ
- 17
रसायनम् इवर्षीणाम् अमराणाम् इवामृतम्
सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यम् इदम् अस्तु ते
rasāyanam ivarṣīṇām amarāṇām ivāmṛtam
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyam idam astu te
- 18
प्राङ्मुखं पाययेत्पीतो मुहूर्तम् अनुपालयेत्
तन्मना जातहृल्लासप्रसेकश्छर्दयेत्ततः
prāṅmukhaṃ pāyayetpīto muhūrtam anupālayet
tanmanā jātahṛllāsaprasekaśchardayettataḥ
- 19
अङ्गुलीभ्याम् अनायस्तो नालेन मृदुनाथवा
गलताल्व् अरुजन्वेगान् अप्रवृत्तान्प्रवर्तयन्
aṅgulībhyām anāyasto nālena mṛdunāthavā
galatālv arujanvegān apravṛttānpravartayan
- 20
प्रवर्तयन्प्रवृत्तांश्च जानुतुल्यासने स्थितः
उभे पार्श्वे ललाटं च वमतश्चास्य धारयेत्
pravartayanpravṛttāṃśca jānutulyāsane sthitaḥ
ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet
- 21
प्रपीडयेत्तथा नाभिं पृष्ठं च प्रतिलोमतः
कफे तीक्ष्णोष्णकटुकैः पित्ते स्वादुहिमैर् इति
prapīḍayettathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ
kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ pitte svāduhimair iti
- 22
वमेत्स्निग्धाम्ललवणैः संसृष्टे मरुता कफे
पित्तस्य दर्शनं यावच्छेदो वा श्लेष्मणो भवेत्
vametsnigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe
pittasya darśanaṃ yāvacchedo vā śleṣmaṇo bhavet
- 23
हीनवेगः कणाधात्रीसिद्धार्थलवणोदकैः
वमेत्पुनः पुनस्तत्र वेगानाम् अप्रवर्तनम्
hīnavegaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakaiḥ
vametpunaḥ punastatra vegānām apravartanam
- 24
प्रवृत्तिः सविबन्धा वा केवलस्यौषधस्य वा
अयोगस्तेन निष्ठीवकण्डूकोठज्वरादयः
pravṛttiḥ savibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā
ayogastena niṣṭhīvakaṇḍūkoṭhajvarādayaḥ
- 25
निर्विबन्धं प्रवर्तन्ते कफपित्तानिलाः क्रमात्
सम्यग्योगे ऽतियोगे तु फेनचन्द्रकरक्तवत्
nirvibandhaṃ pravartante kaphapittānilāḥ kramāt
samyagyoge 'tiyoge tu phenacandrakaraktavat
- 26
वमितं क्षामता दाहः कण्ठशोषस्तमो भ्रमः
घोरा वाय्वामया मृत्युर्जीवशोणितनिर्गमात्
vamitaṃ kṣāmatā dāhaḥ kaṇṭhaśoṣastamo bhramaḥ
ghorā vāyvāmayā mṛtyurjīvaśoṇitanirgamāt
- 27
सम्यग्योगेन वमितं क्षणम् आश्वास्य पाययेत्
धूमत्रयस्यान्यतमं स्नेहाचारम् अथादिशेत्
samyagyogena vamitaṃ kṣaṇam āśvāsya pāyayet
dhūmatrayasyānyatamaṃ snehācāram athādiśet
- 28
ततः सायं प्रभाते वा क्षुद्वान्स्नातः सुखाम्बुना
भुञ्जानो रक्तशाल्यन्नं भजेत्पेयादिकं क्रमम्
tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣudvānsnātaḥ sukhāmbunā
bhuñjāno raktaśālyannaṃ bhajetpeyādikaṃ kramam
- 29
पेयां विलेपीम् अकृतं कृतं च यूषं रसं त्रीन् उभयं तथैकम्
क्रमेण सेवेत नरो ऽन्नकालान्प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः
peyāṃ vilepīm akṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīn ubhayaṃ tathaikam
krameṇa seveta naro 'nnakālānpradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ
- 30
यथाणुर् अग्निस्तृणगोमयाद्यैः संधुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण
महान्स्थिरः सर्वपचस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिर् अन्तराग्निः
yathāṇur agnistṛṇagomayādyaiḥ saṃdhukṣyamāṇo bhavati krameṇa
mahānsthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhir antarāgniḥ

