36 shlokas
- 1
अथातो रोगानुत्पादनीयाध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम्
निद्राकासश्रमश्वासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्
athāto rogānutpādanīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām
nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām
- 2
अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः
वातमूत्रशकृत्सङ्गदृष्ट्यग्निवधहृद्गदाः
adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ
vātamūtraśakṛtsaṅgadṛṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ
- 3
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः
ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्
śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ
ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam
- 4
मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः
अङ्गभङ्गाश्मरीवस्तिमेढ्रवङ्क्षणवेदनाः
mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ
aṅgabhaṅgāśmarīvastimeḍhravaṅkṣaṇavedanāḥ
- 5
मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगास्तदौषधम्
वर्त्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदनं वस्तिकर्म च
mūtrasya rodhātpūrve ca prāyo rogāstadauṣadham
vartyabhyaṅgāvagāhāśca svedanaṃ vastikarma ca
- 6
अन्नपानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु
मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्यते घृतम्
annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu
mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam
- 7
जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्
अवपीडकम् एतच्च संज्ञितं धारणात्पुनः
jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam
avapīḍakam etacca saṃjñitaṃ dhāraṇātpunaḥ
- 8
उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः
आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्
udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ
ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam
- 9
शिरोऽर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः
तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनावनार्कविलोकनैः
śiro'rtīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ
tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ
- 10
प्रवर्तयेत्क्षुतिं सक्तां स्नेहस्वेदौ च शीलयेत्
शोषाङ्गसादबाधिर्यसम्मोहभ्रमहृद्गदाः
pravartayetkṣutiṃ saktāṃ snehasvedau ca śīlayet
śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ
- 11
तृष्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः
tṛṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ
aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ
- 12
तत्र योज्यं लघु स्निग्धम् उष्णम् अल्पं च भोजनम्
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः
tatra yojyaṃ laghu snigdham uṣṇam alpaṃ ca bhojanam
nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ
- 13
अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः
aṅgamardaśca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca
kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ
- 14
शोषो हिध्मा च कार्यो ऽत्र कासहा सुतरां विधिः
गुल्महृद्रोगसंमोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्
śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ
gulmahṛdrogasaṃmohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt
- 15
हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः
जृम्भायाः क्षववद्रोगाः सर्वश्चानिलजिद्विधिः
hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ
jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ sarvaścānilajidvidhiḥ
- 16
पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः
सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः
pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ
sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ
- 17
विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः
सकासश्वासहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः
visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ
sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ
- 18
गण्डूषधूमानाहारा रूक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः
व्यायामः स्रुतिर् अस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्
gaṇḍūṣadhūmānāhārā rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ
vyāyāmaḥ srutir asrasya śastaṃ cātra virecanam
- 19
सक्षारलवणं तैलम् अभ्यङ्गार्थं च शस्यते
शुक्रात्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः
sakṣāralavaṇaṃ tailam abhyaṅgārthaṃ ca śasyate
śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ
- 20
हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवृद्ध्यश्मषण्ढताः
ताम्रचूडसुराशालिवस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्
hṛdvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavṛddhyaśmaṣaṇḍhatāḥ
tāmracūḍasurāśālivastyabhyaṅgāvagāhanam
- 21
वस्तिशुद्धिकरैः सिद्धं भजेत्क्षीरं प्रियाः स्त्रियः
तृट्शूलार्तं त्यजेत्क्षीणं विड्वमं वेगरोधिनम्
vastiśuddhikaraiḥ siddhaṃ bhajetkṣīraṃ priyāḥ striyaḥ
tṛṭśūlārtaṃ tyajetkṣīṇaṃ viḍvamaṃ vegarodhinam
- 22
रोगाः सर्वे ऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः
निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान्प्रति
rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ
nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tānprati
- 23
ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत्प्रकुप्यति
अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातो ऽनुलोमनम्
tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati
annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto 'nulomanam
- 24
धारयेत्तु सदा वेगान्हितैषी प्रेत्य चेह च
लोभेर्ष्याद्वेषमात्सर्यरागादीनां जितेन्द्रियः
dhārayettu sadā vegānhitaiṣī pretya ceha ca
lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ jitendriyaḥ
- 25
यतेत च यथाकालं मलानां शोधनं प्रति
अत्यर्थसंचितास्ते हि क्रुद्धाः स्युर्जीवितच्छिदः
yateta ca yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati
atyarthasaṃcitāste hi kruddhāḥ syurjīvitacchidaḥ
- 26
दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः
ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः
doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ
ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ
- 27
यथाक्रमं यथायोगम् अत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्
रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्
yathākramaṃ yathāyogam ata ūrdhvaṃ prayojayet
rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit
- 28
भेषजक्षपिते पथ्यम् आहारैर्बृंहणं क्रमात्
शालिषष्टिकगोधूममुद्गमांसघृतादिभिः
bheṣajakṣapite pathyam āhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt
śāliṣaṣṭikagodhūmamudgamāṃsaghṛtādibhiḥ
- 29
हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः
साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेहवस्तिभिः
hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ
sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasnehavastibhiḥ
- 30
तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्
धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यम् आयुषः
tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam
dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyam āyuṣaḥ

