53 shlokas
- 1
अथातः क्षाराग्निकर्मविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत्
छेद्यभेद्यादिकर्माणि कुरुते विषमेष्वपि
athātaḥ kṣārāgnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat
chedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi
- 2
दुःखावचार्यशस्त्रेषु तेन सिद्धिम् अयात्सु च
अतिकृच्छ्रेषु रोगेषु यच्च पाने ऽपि युज्यते
duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhim ayātsu ca
atikṛcchreṣu rogeṣu yacca pāne 'pi yujyate
- 3
स पेयो ऽर्शोऽग्निसादाश्मगुल्मोदरगरादिषु
योज्यः साक्षान्मषश्वित्रबाह्यार्शःकुष्ठसुप्तिषु
sa peyo 'rśo'gnisādāśmagulmodaragarādiṣu
yojyaḥ sākṣānmaṣaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu
- 4
भगन्दरार्बुदग्रन्थिदुष्टनाडीव्रणादिषु
न तूभयो ऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चले ऽबले
bhagandarārbudagranthiduṣṭanāḍīvraṇādiṣu
na tūbhayo 'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale 'bale
- 5
ज्वरे ऽतीसारे हृन्मूर्धरोगे पाण्ड्वामये ऽरुचौ
तिमिरे कृतसंशुद्धौ श्वयथौ सर्वगात्रगे
jvare 'tīsāre hṛnmūrdharoge pāṇḍvāmaye 'rucau
timire kṛtasaṃśuddhau śvayathau sarvagātrage
- 6
भीरुगर्भिण्यृतुमतीप्रोद्वृत्तफलयोनिषु
अजीर्णे ऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनीसंधिमर्मसु
bhīrugarbhiṇyṛtumatīprodvṛttaphalayoniṣu
ajīrṇe 'nne śiśau vṛddhe dhamanīsaṃdhimarmasu
- 7
तरुणास्थिसिरास्नायुसेवनीगलनाभिषु
देशे ऽल्पमांसे वृषणमेढ्रस्रोतोनखान्तरे
taruṇāsthisirāsnāyusevanīgalanābhiṣu
deśe 'lpamāṃse vṛṣaṇameḍhrasrotonakhāntare
- 8
वर्त्मरोगाद् ऋते ऽक्ष्णोश्च शीतवर्षोष्णदुर्दिने
कालमुष्ककशम्याककदलीपारिभद्रकान्
vartmarogād ṛte 'kṣṇośca śītavarṣoṣṇadurdine
kālamuṣkakaśamyākakadalīpāribhadrakān
- 9
अश्वकर्णमहावृक्षपलाशास्फोतवृक्षकान्
इन्द्रवृक्षार्कपूतीकनक्तमालाश्वमारकान्
aśvakarṇamahāvṛkṣapalāśāsphotavṛkṣakān
indravṛkṣārkapūtīkanaktamālāśvamārakān
- 10
काकजङ्घाम् अपामार्गम् अग्निमन्थाग्नितिल्वकान्
सार्द्रान्समूलशाखादीन्खण्डशः परिकल्पितान्
kākajaṅghām apāmārgam agnimanthāgnitilvakān
sārdrānsamūlaśākhādīnkhaṇḍaśaḥ parikalpitān
- 11
कोशातकीश्चतस्रश्च शूकं नालं यवस्य च
निवाते निचयीकृत्य पृथक्तानि शिलातले
kośātakīścatasraśca śūkaṃ nālaṃ yavasya ca
nivāte nicayīkṛtya pṛthaktāni śilātale
- 12
प्रक्षिप्य मुष्ककचये सुधाश्मानि च दीपयेत्
ततस्तिलानां कुतलैर्दग्ध्वाग्नौ विगते पृथक्
prakṣipya muṣkakacaye sudhāśmāni ca dīpayet
tatastilānāṃ kutalairdagdhvāgnau vigate pṛthak
- 13
कृत्वा सुधाश्मनां भस्म द्रोणं त्वितरभस्मनः
मुष्ककोत्तरम् आदाय प्रत्येकं जलमूत्रयोः
kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ tvitarabhasmanaḥ
muṣkakottaram ādāya pratyekaṃ jalamūtrayoḥ
- 14
गालयेद् अर्धभारेण महता वाससा च तत्
यावत्पिच्छिलरक्ताच्छस्तीक्ष्णो जातस्तदा च तम्
gālayed ardhabhāreṇa mahatā vāsasā ca tat
yāvatpicchilaraktācchastīkṣṇo jātastadā ca tam
- 15
गृहीत्वा क्षारनिष्यन्दं पचेल्लौह्यां विघट्टयन्
पच्यमाने ततस्तस्मिंस्ताः सुधाभस्मशर्कराः
gṛhītvā kṣāraniṣyandaṃ pacellauhyāṃ vighaṭṭayan
pacyamāne tatastasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ
- 16
शुक्तीः क्षीरपकं शङ्खनाभीश्चायसभाजने
कृत्वाग्निवर्णान्बहुशः क्षारोत्थे कुडवोन्मिते
śuktīḥ kṣīrapakaṃ śaṅkhanābhīścāyasabhājane
kṛtvāgnivarṇānbahuśaḥ kṣārotthe kuḍavonmite
- 17
निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव प्रतीवापं विनिक्षिपेत्
श्लक्ष्णं शकृद्दक्षशिखिगृध्रकङ्ककपोतजम्
nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet
ślakṣṇaṃ śakṛddakṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam
- 18
चतुष्पात्पक्षिपित्तालमनोह्वालवणानि च
परितः सुतरां चातो दर्व्या तम् अवघट्टयेत्
catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca
paritaḥ sutarāṃ cāto darvyā tam avaghaṭṭayet
- 19
सबाष्पैश्च यदोत्तिष्ठेद्बुद्बुदैर्लेहवद्घनः
अवतार्य तदा शीतो यवराशावयोमये
sabāṣpaiśca yadottiṣṭhedbudbudairlehavadghanaḥ
avatārya tadā śīto yavarāśāvayomaye
- 20
स्थाप्यो ऽयं मध्यमः क्षारो न तु पिष्ट्वा क्षिपेन्मृदौ
निर्वाप्यापनयेत्तीक्ष्णे पूर्ववत्प्रतिवापनम्
sthāpyo 'yaṃ madhyamaḥ kṣāro na tu piṣṭvā kṣipenmṛdau
nirvāpyāpanayettīkṣṇe pūrvavatprativāpanam
- 21
तथा लाङ्गलिकादन्तीचित्रकातिविषावचाः
स्वर्जिकाकनकक्षीरीहिङ्गुपूतिकपल्लवाः
tathā lāṅgalikādantīcitrakātiviṣāvacāḥ
svarjikākanakakṣīrīhiṅgupūtikapallavāḥ
- 22
तालपत्त्री विडं चेति सप्तरात्रात्परं तु सः
योज्यस्तीक्ष्णो ऽनिलश्लेष्ममेदोजेष्वर्बुदादिषु
tālapattrī viḍaṃ ceti saptarātrātparaṃ tu saḥ
yojyastīkṣṇo 'nilaśleṣmamedojeṣvarbudādiṣu
- 23
मध्येष्वेष्वेव मध्यो ऽन्यः पित्तास्रगुदजन्मसु
बलार्थं क्षीणपानीये क्षाराम्बु पुनरावपेत्
madhyeṣveṣveva madhyo 'nyaḥ pittāsragudajanmasu
balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet
- 24
नातितीक्ष्णमृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्रगः सितः
शिखरी सुखनिर्वाप्यो न विष्यन्दी न चातिरुक्
nātitīkṣṇamṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghragaḥ sitaḥ
śikharī sukhanirvāpyo na viṣyandī na cātiruk
- 25
क्षारो दशगुणः शस्त्रतेजसोरपि कर्मकृत्
आचूषन्न् इव संरम्भाद्गात्रम् आपीडयन्न् इव
kṣāro daśaguṇaḥ śastratejasorapi karmakṛt
ācūṣann iva saṃrambhādgātram āpīḍayann iva
- 26
सर्वतो ऽनुसरन्दोषान् उन्मूलयति मूलतः
कर्म कृत्वा गतरुजः स्वयम् एवोपशाम्यति
sarvato 'nusarandoṣān unmūlayati mūlataḥ
karma kṛtvā gatarujaḥ svayam evopaśāmyati
- 27
क्षारसाध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्राविते ऽथवा
क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोतप्रावृतदेहया
kṣārasādhye gade chinne likhite srāvite 'thavā
kṣāraṃ śalākayā dattvā plotaprāvṛtadehayā
- 28
मात्राशतम् उपेक्षेत तत्रार्शःस्वावृताननम्
हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत वर्त्मरोगेषु वर्त्मनी
mātrāśatam upekṣeta tatrārśaḥsvāvṛtānanam
hastena yantraṃ kurvīta vartmarogeṣu vartmanī
- 29
निर्भुज्य पिचुनाच्छाद्य कृष्णभागं विनिक्षिपेत्
पद्मपत्त्रतनुः क्षारलेपो घ्राणार्बुदेषु च
nirbhujya picunācchādya kṛṣṇabhāgaṃ vinikṣipet
padmapattratanuḥ kṣāralepo ghrāṇārbudeṣu ca
- 30
प्रत्यादित्यं निषण्णस्य समुन्नम्याग्रनासिकाम्
मात्रा विधार्यः पञ्चाशत्तद्वद् अर्शसि कर्णजे
pratyādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgranāsikām
mātrā vidhāryaḥ pañcāśattadvad arśasi karṇaje

