३५ श्लोकाः
- 1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। केशव, प्रकृतिं पुरुषं च एव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञम् एव च ज्ञानं ज्ञेयं च एतत् वेदितुम् इच्छामि।
- 2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। कौन्तेय, इदं शरीरं क्षेत्रम् इति अभिधीयते, एतत् यः वेत्ति तं क्षेत्रज्ञः इति तद्विदः प्राहुः।
- 3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भारत, सर्वक्षेत्रेषु क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि, क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः यत् ज्ञानं तत् ज्ञानं मम मतम्।
- 4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śaṛṇu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत् क्षेत्रं यत् च यादृक् च यद्विकारि यतः च यत्, सः च यः यत्प्रभावः च, तत् समासेन मे शृणु।
- 5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ऋषिभिः बहुधा विविधैः छन्दोभिः पृथक् गीतं, हेतुमद्भिः विनिश्चितैः ब्रह्मसूत्रपदैः च एव।
- 6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्महाभूतानि अहङ्कारः बुद्धिः अव्यक्तम् एव च, दश एकं च इन्द्रियाणि, पञ्च च इन्द्रियगोचराः,
- 7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातः चेतना धृतिः, एतत् सविकारं क्षेत्रं समासेन उदाहृतम्।
- 8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिः आर्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः,
- 9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कारः एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्,
- 10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्असक्तिः पुत्रदारगृहादिषु अनभिष्वङ्गः, इष्टानिष्टोपपत्तिषु नित्यं च समचित्तत्वम्,
- 11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्मयि च अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः, विविक्तदेशसेवित्वं जनसंसदि अरतिः,
- 12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्, एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम्, यत् अतः अन्यथा तत् अज्ञानम्।
- 13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यत् ज्ञेयं, यत् ज्ञात्वा अमृतम् अश्नुते, तत् प्रवक्ष्यामि, अनादिमत् परं ब्रह्म, तत् न सत् न असत् उच्यते।
- 14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत् सर्वतः पाणिपादं सर्वतः अक्षिशिरोमुखं सर्वतः श्रुतिमत् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति।
- 15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृत् च एव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।
- 16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत् भूतानां बहिः अन्तः च, अचरं चरम् एव च, सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयं, तत् दूरस्थं च अन्तिके च।
- 17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत् च भूतेषु अविभक्तं विभक्तम् इव च स्थितं, तत् ज्ञेयं भूतभर्तृ च ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।
- 18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत् ज्योतिषाम् अपि ज्योतिः, तमसः परम् उच्यते, ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं सर्वस्य हृदि विष्ठितम्।
- 19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं च समासतः उक्तम्, मद्भक्तः एतत् विज्ञाय मद्भावाय उपपद्यते।
- 20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रकृतिं पुरुषं च एव उभौ अपि अनादी विद्धि, विकारान् च गुणान् च एव प्रकृतिसम्भवान् विद्धि।
- 21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कार्यकारणकर्तृत्वे प्रकृतिः हेतुः उच्यते, सुखदुःखानां भोक्तृत्वे पुरुषः हेतुः उच्यते।
- 22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पुरुषः हि प्रकृतिस्थः प्रकृतिजान् गुणान् भुङ्क्ते, अस्य सदसद्योनिजन्मसु गुणसङ्गः कारणम्।
- 23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अस्मिन् देहे परः पुरुषः उपद्रष्टा अनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः परमात्मा इति च अपि उक्तः।
- 24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः एवं पुरुषं गुणैः सह प्रकृतिं च वेत्ति, सः सर्वथा वर्तमानः अपि भूयः न अभिजायते।
- 25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्केचित् ध्यानेन आत्मना आत्मनि आत्मानं पश्यन्ति, अन्ये साङ्ख्येन योगेन, अपरे च कर्मयोगेन।
- 26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अन्ये तु एवम् अजानन्तः अन्येभ्यः श्रुत्वा उपासते, ते अपि च श्रुतिपरायणाः मृत्युम् अतितरन्ति एव।
- 27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भरतर्षभ, स्थावरजङ्गमं यावत् किञ्चित् सत्त्वं सञ्जायते, तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् विद्धि।
- 28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः सर्वेषु भूतेषु समं तिष्ठन्तं विनश्यत्सु अविनश्यन्तं परमेश्वरं पश्यति, सः पश्यति।
- 29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हि सर्वत्र समवस्थितम् ईश्वरं समं पश्यन् आत्मना आत्मानं न हिनस्ति, ततः परां गतिं याति।
- 30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः च कर्माणि सर्वशः प्रकृत्या एव क्रियमाणानि पश्यति, तथा आत्मानम् अकर्तारं, सः पश्यति।