३० श्लोकाः
- 1
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ |
asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। हे पार्थ, मयि आसक्तमनाः मदाश्रयः योगं युञ्जन् असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि, तत् शृणु।
- 2
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ |
yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अहं ते इदं सविज्ञानं ज्ञानम् अशेषतः वक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा इह भूयः अन्यत् ज्ञातव्यं न अवशिष्यते।
- 3
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye |
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चित् सिद्धये यतति। यतताम् अपि सिद्धानां कश्चित् मां तत्त्वतः वेत्ति।
- 4
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भूमिः आपः अनलः वायुः खं मनः बुद्धिः एव च अहङ्कारः इति इयं मे प्रकृतिः अष्टधा भिन्ना।
- 5
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām |
jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे महाबाहो, इयम् अपरा। इतः तु अन्यां जीवभूतां मे परां प्रकृतिं विद्धि, यया इदं जगत् धार्यते।
- 6
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya |
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सर्वाणि भूतानि एतद्योनीनि इति उपधारय। अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः तथा प्रलयः।
- 7
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्mattaḥ parataraṃ nānyatkiñcidasti dhanañjaya |
mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे धनञ्जय, मत्तः परतरम् अन्यत् किञ्चित् न अस्ति। सूत्रे मणिगणाः इव मयि इदं सर्वं प्रोतम्।
- 8
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ |
praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे कौन्तेय, अहम् अप्सु रसः, शशिसूर्ययोः प्रभा अस्मि, सर्ववेदेषु प्रणवः, खे शब्दः, नृषु पौरुषम्।
- 9
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau |
jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पृथिव्यां च पुण्यः गन्धः, विभावसौ च तेजः अस्मि, सर्वभूतेषु जीवनं, तपस्विषु च तपः अस्मि।
- 10
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam |
buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे पार्थ, मां सर्वभूतानां सनातनं बीजं विद्धि। अहं बुद्धिमतां बुद्धिः, तेजस्विनां तेजः अस्मि।
- 11
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam |
dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे भरतर्षभ, अहं च बलवतां कामरागविवर्जितं बलम्। भूतेषु धर्माविरुद्धः कामः अस्मि।
- 12
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye |
matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ये च एव सात्त्विकाः भावाः, ये राजसाः तामसाः च, तान् मत्तः एव इति विद्धि। अहं तु तेषु न, ते मयि।
- 13
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat |
mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्एभिः त्रिभिः गुणमयैः भावैः मोहितं इदं सर्वं जगत् एभ्यः परम् अव्ययं मां न अभिजानाति।
- 14
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā |
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्एषा गुणमयी दैवी मम माया हि दुरत्यया। ये माम् एव प्रपद्यन्ते, ते एतां मायां तरन्ति।
- 15
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ |
māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्दुष्कृतिनः मूढाः नराधमाः मायया अपहृतज्ञानाः आसुरं भावम् आश्रिताः मां न प्रपद्यन्ते।
- 16
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna |
ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे भरतर्षभ अर्जुन, चतुर्विधाः सुकृतिनः जनाः मां भजन्ते, आर्तः जिज्ञासुः अर्थार्थी ज्ञानी च।
- 17
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate |
priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तेषां नित्ययुक्तः एकभक्तिः ज्ञानी विशिष्यते। ज्ञानिनः हि अहम् अत्यर्थं प्रियः, सः च मम प्रियः।
- 18
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam |
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्एते सर्वे एव उदाराः, ज्ञानी तु आत्मा एव इति मे मतम्। सः हि युक्तात्मा माम् एव अनुत्तमां गतिम् आस्थितः।
- 19
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate |
vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्बहूनां जन्मनाम् अन्ते ज्ञानवान् वासुदेवः सर्वम् इति मां प्रपद्यते। सः महात्मा सुदुर्लभः।
- 20
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ |
taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तैः तैः कामैः हृतज्ञानाः स्वया प्रकृत्या नियताः तं तं नियमम् आस्थाय अन्यदेवताः प्रपद्यन्ते।
- 21
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati |
tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः यः भक्तः यां यां तनुं श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति, तस्य तस्य ताम् एव श्रद्धाम् अहम् अचलां विदधामि।
- 22
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate |
labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सः तया श्रद्धया युक्तः तस्याः आराधनम् ईहते, ततः च मया एव विहितान् तान् कामान् लभते हि।
- 23
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām |
devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तेषाम् अल्पमेधसां तत् फलं तु अन्तवत् भवति। देवयजः देवान् यान्ति, मद्भक्ताः माम् अपि यान्ति।
- 24
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ |
paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अबुद्धयः मम अव्ययम् अनुत्तमं परं भावम् अजानन्तः अव्यक्तं मां व्यक्तिम् आपन्नं मन्यन्ते।
- 25
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ |
mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्योगमायासमावृतः अहं सर्वस्य प्रकाशः न। अयं मूढः लोकः अजम् अव्ययं मां न अभिजानाति।
- 26
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna |
bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे अर्जुन, अहं समतीतानि वर्तमानानि च भविष्याणि च भूतानि वेद। मां तु कश्चन न वेद।
- 27
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata |
sarvabhūtāni sammohaṃ sarge yānti parantapa ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे भारत परन्तप, सर्गे सर्वभूतानि इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन सम्मोहं यान्ति।
- 28
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām |
te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्येषां तु पुण्यकर्मणां जनानां पापम् अन्तगतं, ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः दृढव्रताः मां भजन्ते।
- 29
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye |
te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ये माम् आश्रित्य जरामरणमोक्षाय यतन्ति, ते तत् ब्रह्म कृत्स्नम् अध्यात्मम् अखिलं कर्म च विदुः।
- 30
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ |
prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ये साधिभूताधिदैवं साधियज्ञं च मां विदुः, ते युक्तचेतसः प्रयाणकाले अपि च मां विदुः।