४२ श्लोकाः
- 1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। अहम् इमम् अव्ययं योगं विवस्वते प्रोक्तवान्। विवस्वान् मनवे प्राह, मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत्।
- 2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे परन्तप, एवं परम्पराप्राप्तम् इमं राजर्षयः विदुः। सः योगः इह महता कालेन नष्टः।
- 3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सः एव अयं पुरातनः योगः अद्य मया ते प्रोक्तः, मे भक्तः सखा च असि इति। एतत् हि उत्तमं रहस्यम्।
- 4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |
kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। भवतः जन्म अपरं, विवस्वतः जन्म परम्। त्वम् आदौ प्रोक्तवान् इति एतत् कथं विजानीयाम्।
- 5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। हे अर्जुन, मे तव च बहूनि जन्मानि व्यतीतानि। हे परन्तप, तानि सर्वाणि अहं वेद, त्वं न वेत्थ।
- 6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अजः अपि सन्, अव्ययात्मा, भूतानाम् ईश्वरः अपि सन्, स्वां प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्ममायया सम्भवामि।
- 7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे भारत, यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः भवति, अधर्मस्य अभ्युत्थानं, तदा अहम् आत्मानं सृजामि।
- 8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्साधूनां परित्राणाय, दुष्कृतां च विनाशाय, धर्मसंस्थापनार्थाय युगे युगे सम्भवामि।
- 9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे अर्जुन, मे जन्म कर्म च दिव्यम्, एवं यः तत्त्वतः वेत्ति, सः देहं त्यक्त्वा पुनर्जन्म न एति, माम् एति।
- 10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्वीतरागभयक्रोधाः मन्मयाः माम् उपाश्रिताः बहवः ज्ञानतपसा पूताः मद्भावम् आगताः।
- 11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ये यथा मां प्रपद्यन्ते, तान् तथा एव अहं भजामि। हे पार्थ, मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते।
- 12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्इह कर्मणां सिद्धिं काङ्क्षन्तः देवताः यजन्ते। मानुषे लोके हि कर्मजा सिद्धिः क्षिप्रं भवति।
- 13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्गुणकर्मविभागशः चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टम्। तस्य कर्तारम् अपि माम् अकर्तारम् अव्ययं विद्धि।
- 14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |
iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कर्माणि मां न लिम्पन्ति, मे कर्मफले स्पृहा न। इति यः माम् अभिजानाति, सः कर्मभिः न बध्यते।
- 15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पूर्वैः अपि मुमुक्षुभिः एवं ज्ञात्वा कर्म कृतम्। तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतं कर्म एव कुरु।
- 16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |
tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्किं कर्म किम् अकर्म इति अत्र कवयः अपि मोहिताः। तत् कर्म ते प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा अशुभात् मोक्ष्यसे।
- 17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कर्मणः अपि हि बोद्धव्यं, विकर्मणः च बोद्धव्यम्, अकर्मणः च बोद्धव्यम्। कर्मणः गतिः गहना।
- 18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः कर्मणि अकर्म पश्येत्, यः च अकर्मणि कर्म, सः मनुष्येषु बुद्धिमान्, सः युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्।
- 19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ |
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः, तं ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं बुधाः पण्डितम् आहुः।
- 20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कर्मफलासङ्गं त्यक्त्वा नित्यतृप्तः निराश्रयः, सः कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि किञ्चित् न एव करोति।
- 21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्निराशीः यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः केवलं शारीरं कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति।
- 22
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यदृच्छालाभसन्तुष्टः द्वन्द्वातीतः विमत्सरः सिद्धौ असिद्धौ च समः कृत्वा अपि न निबध्यते।
- 23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः यज्ञाय आचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते।
- 24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्पणं ब्रह्म, हविः ब्रह्म, ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्। ब्रह्मकर्मसमाधिना तेन ब्रह्म एव गन्तव्यम्।
- 25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अपरे योगिनः दैवम् एव यज्ञं पर्युपासते। अपरे ब्रह्माग्नौ यज्ञेन एव यज्ञम् उपजुह्वति।
- 26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अन्ये श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुह्वति। अन्ये शब्दादीन् विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति।
- 27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अपरे सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च ज्ञानदीपिते आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति।
- 28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तथा अपरे संशितव्रताः यतयः द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः योगयज्ञाः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च।
- 29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तथा अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणापानगती रुद्ध्वा अपाने प्राणं जुह्वति, प्राणे अपानम्।
- 30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति। एते सर्वे अपि यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः।