२८ श्लोकाः
- 1
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ |
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। कृष्ण, ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य श्रद्धया अन्विताः यजन्ते, तेषां निष्ठा तु का, सत्त्वम् आहो रजः तमः।
- 2
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā |
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śaṛṇu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। देहिनां सा स्वभावजा श्रद्धा त्रिविधा भवति, सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति, तां शृणु।
- 3
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata |
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भारत, सर्वस्य श्रद्धा सत्त्वानुरूपा भवति, अयं पुरुषः श्रद्धामयः, यः यच्छ्रद्धः सः सः एव।
- 4
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सात्त्विकाः देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि, अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते।
- 5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ये जनाः दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते,
- 6
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ |
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अचेतसः शरीरस्थं भूतग्रामं कर्षयन्तः, अन्तःशरीरस्थं मां च एव, तान् आसुरनिश्चयान् विद्धि।
- 7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ |
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śaṛṇu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सर्वस्य प्रियः आहारः तु अपि त्रिविधः भवति, तथा यज्ञः तपः दानं च, तेषाम् इमं भेदं शृणु।
- 8
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ |
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः।
- 9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ |
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः दुःखशोकामयप्रदाः आहाराः राजसस्य इष्टाः।
- 10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat |
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यत् यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं भोजनं तामसप्रियम्।
- 11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate |
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय विधिदृष्टः यः यज्ञः इज्यते, सः सात्त्विकः।
- 12
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat |
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भरतश्रेष्ठ, यत् तु फलम् अभिसन्धाय दम्भार्थम् अपि च एव इज्यते, तं यज्ञं राजसं विद्धि।
- 13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam |
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते।
- 14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam |
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते।
- 15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat |
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च यत् वाक्यं, स्वाध्यायाभ्यसनं च एव, वाङ्मयं तपः उच्यते।
- 16
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इति एतत् मानसं तपः उच्यते।
- 17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ |
aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्युक्तैः अफलाकाङ्क्षिभिः नरैः परया श्रद्धया तप्तं तत् त्रिविधं तपः सात्त्विकं परिचक्षते।
- 18
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat |
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यत् तपः सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव क्रियते, तत् इह चलम् अध्रुवं राजसं प्रोक्तम्।
- 19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यत् तपः मूढग्राहेण आत्मनः पीडया परस्य उत्सादनार्थं वा क्रियते, तत् तामसम् उदाहृतम्।
- 20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe |
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्दातव्यम् इति यत् दानं देशे काले च पात्रे च अनुपकारिणे दीयते, तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम्।
- 21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ |
dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यत् तु प्रत्युपकारार्थं, फलम् उद्दिश्य वा पुनः, परिक्लिष्टं च दीयते, तत् दानं राजसं स्मृतम्।
- 22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate |
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यत् दानम् अदेशकाले अपात्रेभ्यः च असत्कृतम् अवज्ञातं दीयते, तत् तामसम् उदाहृतम्।
- 23
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ |
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ॐ तत् सत् इति ब्रह्मणः त्रिविधः निर्देशः स्मृतः, तेन पुरा ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च विहिताः।
- 24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ |
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः सततम् ॐ इति उदाहृत्य प्रवर्तन्ते।
- 25
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ |
dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत् इति फलम् अनभिसन्धाय मोक्षकाङ्क्षिभिः विविधाः यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च क्रियन्ते।
- 26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate |
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पार्थ, सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते, तथा प्रशस्ते कर्मणि सच्छब्दः युज्यते।
- 27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate |
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः च सत् इति उच्यते, तदर्थीयं कर्म च एव सत् इति एव अभिधीयते।
- 28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पार्थ, अश्रद्धया यत् हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च, तत् असत् इति उच्यते, तत् न च प्रेत्य नो इह।