४३ श्लोकाः
- 1
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। हे जनार्दन, चेत् ते कर्मणः बुद्धिः ज्यायसी मता, तत् हे केशव, मां घोरे कर्मणि किं नियोजयसि।
- 2
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्व्यामिश्रेण इव वाक्येन मे बुद्धिं मोहयसि इव। तत् एकं निश्चित्य वद, येन अहं श्रेयः आप्नुयाम्।
- 3
लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्loke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |
jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। हे अनघ, अस्मिन् लोके द्विविधा निष्ठा मया पुरा प्रोक्ता, साङ्ख्यानां ज्ञानयोगेन, योगिनां कर्मयोगेन।
- 4
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |
na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पुरुषः कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यं न अश्नुते, न च संन्यसनात् एव सिद्धिं समधिगच्छति।
- 5
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कश्चित् जातु क्षणम् अपि अकर्मकृत् न हि तिष्ठति। सर्वः हि प्रकृतिजैः गुणैः अवशः कर्म कार्यते।
- 6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः विमूढात्मा कर्मेन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रियार्थान् स्मरन् आस्ते, सः मिथ्याचारः उच्यते।
- 7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे अर्जुन, यः तु मनसा इन्द्रियाणि नियम्य असक्तः कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् आरभते, सः विशिष्यते।
- 8
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |
śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्त्वं नियतं कर्म कुरु। अकर्मणः हि कर्म ज्यायः। अकर्मणः ते शरीरयात्रा अपि च न प्रसिद्ध्येत्।
- 9
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र अयं लोकः कर्मबन्धनः। हे कौन्तेय, मुक्तसङ्गः तदर्थं कर्म समाचर।
- 10
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |
anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पुरा प्रजापतिः सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा उवाच, अनेन प्रसविष्यध्वम्, एषः वः इष्टकामधुक् अस्तु।
- 11
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अनेन देवान् भावयत, ते देवाः वः भावयन्तु। परस्परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ।
- 12
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |
tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यज्ञभाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् दास्यन्ते हि। तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय यः भुङ्क्ते, सः स्तेनः एव।
- 13
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |
bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते। ये तु आत्मकारणात् पचन्ति, ते पापाः अघं भुञ्जते।
- 14
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |
yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भूतानि अन्नात् भवन्ति, अन्नसम्भवः पर्जन्यात्, पर्जन्यः यज्ञात् भवति, यज्ञः कर्मसमुद्भवः।
- 15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि, ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम्। तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्।
- 16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |
aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे पार्थ, यः इह एवं प्रवर्तितं चक्रं न अनुवर्तयति, सः अघायुः इन्द्रियारामः मोघं जीवति।
- 17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः तु मानवः आत्मरतिः एव आत्मतृप्तः च आत्मनि एव च सन्तुष्टः स्यात्, तस्य कार्यं न विद्यते।
- 18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तस्य इह कृतेन अर्थः न एव, अकृतेन कश्चन न। अस्य च सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः न।
- 19
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |
asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर। असक्तः हि कर्म आचरन् पूरुषः परम् आप्नोति।
- 20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |
lokasaṅgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्जनकादयः हि कर्मणा एव संसिद्धिम् आस्थिताः। लोकसङ्ग्रहम् एव अपि सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि।
- 21
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रेष्ठः यत् यत् आचरति, इतरः जनः तत् तत् एव। सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
- 22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana |
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे पार्थ, मे त्रिषु लोकेषु किञ्चन कर्तव्यं न अस्ति, अनवाप्तम् अवाप्तव्यं न, कर्मणि च वर्ते एव।
- 23
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे पार्थ, यदि अहं जातु अतन्द्रितः कर्मणि न वर्तेयं, मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते हि।
- 24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |
saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्चेत् अहं कर्म न कुर्यां, इमे लोकाः उत्सीदेयुः। सङ्करस्य च कर्ता स्याम्, इमाः प्रजाः उपहन्याम्।
- 25
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |
kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṅgraham ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे भारत, यथा कर्मणि सक्ताः अविद्वांसः कुर्वन्ति, तथा विद्वान् असक्तः लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षुः कुर्यात्।
- 26
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्विद्वान् कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानां बुद्धिभेदं न जनयेत्। युक्तः समाचरन् सर्वकर्माणि जोषयेत्।
- 27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रकृतेः गुणैः सर्वशः कर्माणि क्रियमाणानि, अहङ्कारविमूढात्मा अहं कर्ता इति मन्यते।
- 28
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे महाबाहो, गुणकर्मविभागयोः तत्त्ववित् तु गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते।
- 29
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |
tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रकृतेः गुणसम्मूढाः गुणकर्मसु सज्जन्ते। तान् अकृत्स्नविदः मन्दान् कृत्स्नवित् न विचालयेत्।
- 30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सर्वाणि कर्माणि अध्यात्मचेतसा मयि संन्यस्य, निराशीः निर्ममः भूत्वा, विगतज्वरः युध्यस्व।