२९ श्लोकाः
- 1
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। हे कृष्ण, कर्मणां संन्यासं पुनः योगं च शंससि। एतयोः यत् एकं श्रेयः, तत् सुनिश्चितं मे ब्रूहि।
- 2
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |
tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। संन्यासः कर्मयोगः च उभौ निःश्रेयसकरौ। तयोः तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते।
- 3
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |
nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे महाबाहो, यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति, सः नित्यसंन्यासी ज्ञेयः। निर्द्वन्द्वः हि बन्धात् सुखं प्रमुच्यते।
- 4
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |
ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्बालाः साङ्ख्ययोगौ पृथक् प्रवदन्ति, न पण्डिताः। एकम् अपि सम्यक् आस्थितः उभयोः फलं विन्दते।
- 5
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्साङ्ख्यैः यत् स्थानं प्राप्यते, तत् योगैः अपि गम्यते। यः साङ्ख्यं च योगं च एकं पश्यति, सः पश्यति।
- 6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |
yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे महाबाहो, संन्यासः तु अयोगतः आप्तुं दुःखम्। योगयुक्तः मुनिः न चिरेण ब्रह्म अधिगच्छति।
- 7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्योगयुक्तः विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन् अपि न लिप्यते।
- 8
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |
paśyañśaṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत्त्ववित् युक्तः पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् किञ्चित् न एव करोमि इति मन्येत,
- 9
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते इति धारयन्।
- 10
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः कर्माणि ब्रह्मणि आधाय सङ्गं त्यक्त्वा करोति, सः अम्भसा पद्मपत्रम् इव पापेन न लिप्यते।
- 11
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्योगिनः सङ्गं त्यक्त्वा आत्मशुद्धये कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः अपि कर्म कुर्वन्ति।
- 12
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा नैष्ठिकीं शान्तिम् आप्नोति। अयुक्तः कामकारेण फले सक्तः निबध्यते।
- 13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्वशी सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य नवद्वारे पुरे देही न एव कुर्वन् न कारयन् सुखम् आस्ते।
- 14
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रभुः लोकस्य न कर्तृत्वं, न कर्माणि, न कर्मफलसंयोगं सृजति। स्वभावः तु प्रवर्तते।
- 15
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्विभुः कस्यचित् पापं न आदत्ते, सुकृतं च न एव। अज्ञानेन ज्ञानम् आवृतं, तेन जन्तवः मुह्यन्ति।
- 16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्येषां तु तत् अज्ञानम् आत्मनः ज्ञानेन नाशितं, तेषां ज्ञानम् आदित्यवत् तत् परं प्रकाशयति।
- 17
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तद्बुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः अपुनरावृत्तिं गच्छन्ति।
- 18
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini |
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पण्डिताः विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे, गवि, हस्तिनि, शुनि च एव, श्वपाके च समदर्शिनः।
- 19
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्येषां मनः साम्ये स्थितं, तैः इह एव सर्गः जितः। ब्रह्म हि निर्दोषं समम्, तस्मात् ते ब्रह्मणि स्थिताः।
- 20
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |
sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रियं प्राप्य न प्रहृष्येत्, अप्रियं च प्राप्य न उद्विजेत्। स्थिरबुद्धिः असम्मूढः ब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितः।
- 21
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham |
sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा आत्मनि यत् सुखं विन्दति, सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा अक्षयं सुखम् अश्नुते।
- 22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे कौन्तेय, ये हि संस्पर्शजाः भोगाः, ते दुःखयोनयः एव, आद्यन्तवन्तः। बुधः तेषु न रमते।
- 23
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः इह एव शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, सः युक्तः, सः सुखी नरः।
- 24
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः अन्तःसुखः अन्तरारामः तथा यः अन्तर्ज्योतिः एव, सः योगी ब्रह्मभूतः ब्रह्मनिर्वाणम् अधिगच्छति।
- 25
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्क्षीणकल्मषाः छिन्नद्वैधाः यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ऋषयः ब्रह्मनिर्वाणं लभन्ते।
- 26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कामक्रोधवियुक्तानां यतचेतसां विदितात्मनां यतीनाम् अभितः ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते।
- 27
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा, चक्षुः च एव भ्रुवोः अन्तरे, नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा,
- 28
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मोक्षपरायणः विगतेच्छाभयक्रोधः यः मुनिः, सः सदा मुक्तः एव।
- 29
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यज्ञतपसां भोक्तारं, सर्वलोकमहेश्वरं, सर्वभूतानां सुहृदं मां ज्ञात्वा शान्तिम् ऋच्छति।