५५ श्लोकाः
- 1
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam |
yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसंज्ञितं यत् वचः त्वया उक्तं, तेन मम अयं मोहः विगतः।
- 2
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कमलपत्राक्ष, भूतानां भवाप्ययौ हि त्वत्तः मया विस्तरशः श्रुतौ, अव्ययं माहात्म्यम् अपि च।
- 3
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara |
draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्परमेश्वर, त्वम् आत्मानं यथा आत्थ, एतत् एवम्, पुरुषोत्तम, ते ऐश्वरं रूपं द्रष्टुम् इच्छामि।
- 4
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho |
yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रभो, यदि तत् मया द्रष्टुं शक्यम् इति मन्यसे, ततः योगेश्वर, त्वं मे अव्ययम् आत्मानं दर्शय।
- 5
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ |
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। पार्थ, मे शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च रूपाणि पश्य।
- 6
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā |
bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भारत, आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ तथा मरुतः पश्य, बहूनि अदृष्टपूर्वाणि आश्चर्याणि पश्य।
- 7
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्गुडाकेश, अद्य इह मम देहे एकस्थं सचराचरं कृत्स्नं जगत् पश्य, यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि।
- 8
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā |
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अनेन स्वचक्षुषा एव तु मां द्रष्टुं न शक्यसे, ते दिव्यं चक्षुः ददामि, मे ऐश्वरं योगं पश्य।
- 9
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ |
darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सञ्जय उवाच। राजन्, एवम् उक्त्वा ततः महायोगेश्वरः हरिः पार्थाय परमम् ऐश्वरं रूपं दर्शयामास।
- 10
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam |
anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्,
- 11
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam |
sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयम् अनन्तं विश्वतोमुखं देवम्।
- 12
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā |
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यदि दिवि सूर्यसहस्रस्य भाः युगपत् उत्थिता भवेत्, सा तस्य महात्मनः भासः सदृशी स्यात्।
- 13
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā |
apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तदा पाण्डवः तत्र देवदेवस्य शरीरे अनेकधा प्रविभक्तम् एकस्थं कृत्स्नं जगत् अपश्यत्।
- 14
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ |
praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ततः विस्मयाविष्टः हृष्टरोमा सः धनञ्जयः देवं शिरसा प्रणम्य कृताञ्जलिः अभाषत।
- 15
पश्यामि देवांस्तव देव देहे
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-
मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्paśyāmi devāṃstava deva dehe
sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān |
brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha-
mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। देव, तव देहे सर्वान् देवान् तथा भूतविशेषसङ्घान्, कमलासनस्थम् ईशं ब्रह्माणं, सर्वान् ऋषीन् दिव्यान् उरगान् च पश्यामि।
- 16
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anekabāhūdaravaktranetraṃ
paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam |
nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ
paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्विश्वेश्वर विश्वरूप, अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं सर्वतः अनन्तरूपं त्वां पश्यामि, तव न अन्तं न मध्यं न पुनः आदिं पश्यामि।
- 17
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च
तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca
tejorāśiṃ sarvato dīptimantam |
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād
dīptānalārkadyutimaprameyam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च सर्वतः दीप्तिमन्तं तेजोराशिं समन्तात् दुर्निरीक्ष्यं दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयं त्वां पश्यामि।
- 18
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ
tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā
sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्त्वं परमम् अक्षरं वेदितव्यं, त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानं, त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता, त्वं सनातनः पुरुषः मे मतः।
- 19
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-
मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anādimadhyāntamanantavīrya-
manantabāhuṃ śaśisūryanetram |
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ
svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रं दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा इदं विश्वं तपन्तं त्वां पश्यामि।
- 20
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi
vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ
lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्महात्मन्, द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं सर्वाः दिशः च त्वया एकेन हि व्याप्तम्, तव इदम् अद्भुतम् उग्रं रूपं दृष्ट्वा लोकत्रयं प्रव्यथितम्।
- 21
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti
kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |
svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ
stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अमी सुरसङ्घाः हि त्वां विशन्ति, केचित् भीताः प्राञ्जलयः गृणन्ति, महर्षिसिद्धसङ्घाः स्वस्ति इति उक्त्वा पुष्कलाभिः स्तुतिभिः त्वां स्तुवन्ति।
- 22
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या
विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्rudrādityā vasavo ye ca sādhyā
viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca |
gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā
vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः सर्वे एव विस्मिताः त्वां वीक्षन्ते।
- 23
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं
महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ
mahābāho bahubāhūrupādam |
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ
dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्महाबाहो, ते बहुवक्त्रनेत्रं बहुबाहूरुपादं बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं महत् रूपं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः, तथा अहम्।
- 24
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ
vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā
dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्विष्णो, नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रं त्वां दृष्ट्वा हि प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं शमं च न विन्दामि।
- 25
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni
dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni |
diśo na jāne na labhe ca śarma
prasīda deveśa jagannivāsa ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ते दंष्ट्राकरालानि कालानलसन्निभानि च मुखानि दृष्ट्वा एव दिशः न जाने, शर्म च न लभे, देवेश जगन्निवास, प्रसीद।
- 26
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ
sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ |
bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau
sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अमी च सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्राः अवनिपालसङ्घैः सह एव, भीष्मः द्रोणः तथा असौ सूतपुत्रः, अस्मदीयैः अपि योधमुख्यैः सह त्वाम्,
- 27
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti
daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |
kecidvilagnā daśanāntareṣu
sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्त्वरमाणाः ते दंष्ट्राकरालानि भयानकानि वक्त्राणि विशन्ति, केचित् दशनान्तरेषु विलग्नाः चूर्णितैः उत्तमाङ्गैः सन्दृश्यन्ते।
- 28
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ
samudramevābhimukhā dravanti |
tathā tavāmī naralokavīrā
viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यथा नदीनां बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति, तथा अमी नरलोकवीराः तव अभिविज्वलन्ति वक्त्राणि विशन्ति।
- 29
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्-
तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā
viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |
tathaiva nāśāya viśanti lokās-
tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यथा पतङ्गाः समृद्धवेगाः नाशाय प्रदीप्तं ज्वलनं विशन्ति, तथा एव लोकाः अपि समृद्धवेगाः नाशाय तव वक्त्राणि विशन्ति।
- 30
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्-
लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्lelihyase grasamānaḥ samantāl-
lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ |
tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ
bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्विष्णो, समग्रान् लोकान् ज्वलद्भिः वदनैः समन्तात् ग्रसमानः लेलिह्यसे, तव उग्राः भासः समग्रं जगत् तेजोभिः आपूर्य प्रतपन्ति।