२४ श्लोकाः
- 1
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ |
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्रीभगवानुवाच। अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम्,
- 2
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam |
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनं भूतेषु दया अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलम्,
- 3
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā |
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भारत, तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः न अतिमानिता, दैवीं सम्पदम् अभिजातस्य भवन्ति।
- 4
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca |
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पार्थ, दम्भः दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानं च आसुरीं सम्पदम् अभिजातस्य।
- 5
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्daivī sampadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā |
mā śucaḥ sampadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्दैवी सम्पत् विमोक्षाय, आसुरी निबन्धाय मता, पाण्डव, मा शुचः, दैवीं सम्पदम् अभिजातः असि।
- 6
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca |
daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śaṛṇu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्पार्थ, अस्मिन् लोके द्वौ भूतसर्गौ, दैवः आसुरः एव च, दैवः विस्तरशः प्रोक्तः, आसुरं मे शृणु।
- 7
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ |
na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः, तेषु न शौचं न अपि च आचारः न सत्यं विद्यते।
- 8
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram |
aparasparasambhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ते जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतम् आहुः, कामहैतुकम् अन्यत् किम्।
- 9
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ |
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः उग्रकर्माणः अहिताः जगतः क्षयाय प्रभवन्ति।
- 10
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ |
mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्दुष्पूरं कामम् आश्रित्य दम्भमानमदान्विताः मोहात् असद्ग्राहान् गृहीत्वा अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते।
- 11
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ |
kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रलयान्ताम् अपरिमेयां च चिन्ताम् उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः एतावत् इति निश्चिताः,
- 12
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ |
īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते।
- 13
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham |
idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्इदम् अद्य मया लब्धम्, इमं मनोरथं प्राप्स्ये, इदम् अस्ति, इदम् अपि धनं पुनः मे भविष्यति।
- 14
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi |
īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्असौ शत्रुः मया हतः, अपरान् अपि च हनिष्ये, अहम् ईश्वरः, अहं भोगी, अहं सिद्धः बलवान् सुखी।
- 15
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyo'sti sadṛśo mayā |
yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्आढ्यः अभिजनवान् अस्मि, मया सदृशः अन्यः कः अस्ति, यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये, इति अज्ञानविमोहिताः।
- 16
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ |
prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः अशुचौ नरके पतन्ति।
- 17
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ |
yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्आत्मसम्भाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः ते दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते।
- 18
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ |
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः अभ्यसूयकाः आत्मपरदेहेषु मां प्रद्विषन्तः,
- 19
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्द्विषतः क्रूरान् अशुभान् नराधमान् तान् अहं संसारेषु आसुरीषु एव योनिषु अजस्रं क्षिपामि।
- 20
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani |
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कौन्तेय, मूढाः जन्मनि जन्मनि आसुरीं योनिम् आपन्नाः माम् अप्राप्य एव ततः अधमां गतिं यान्ति।
- 21
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कामः क्रोधः तथा लोभः इदं त्रिविधम् आत्मनः नाशनं नरकस्य द्वारम्, तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत्।
- 22
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ |
ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कौन्तेय, एतैः त्रिभिः तमोद्वारैः विमुक्तः नरः आत्मनः श्रेयः आचरति, ततः परां गतिं याति।
- 23
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ |
na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते, सः न सिद्धिम् अवाप्नोति, न सुखं, न परां गतिम्।
- 24
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau |
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते शास्त्रं प्रमाणम्, शास्त्रविधानोक्तं ज्ञात्वा इह कर्म कर्तुम् अर्हसि।