४७ श्लोकाः
- 1
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्धृतराष्ट्र उवाच। हे सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत।
- 2
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सञ्जय उवाच। तदा तु राजा दुर्योधनः व्यूढं पाण्डवानीकं दृष्ट्वा आचार्यम् उपसङ्गम्य वचनम् अब्रवीत्।
- 3
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे आचार्य, तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढाम् एतां पाण्डुपुत्राणां महतीं चमूं पश्य।
- 4
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अत्र युधि भीमार्जुनसमाः महेष्वासाः शूराः सन्ति, युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च।
- 5
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |
purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च, पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुङ्गवः शैब्यः च।
- 6
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्विक्रान्तः युधामन्युः च वीर्यवान् उत्तमौजाः च, सौभद्रः द्रौपदेयाः च, सर्वे एव महारथाः।
- 7
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे द्विजोत्तम, अस्माकं तु ये विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः, तान् निबोध, संज्ञार्थं तान् ते ब्रवीमि।
- 8
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भवान् भीष्मः च कर्णः च समितिञ्जयः कृपः च, अश्वत्थामा विकर्णः च तथा एव सौमदत्तिः च।
- 9
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।
- 10
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत् भीष्माभिरक्षितम् अस्माकं बलम् अपर्याप्तम्, एतेषां तु भीमाभिरक्षितम् इदं बलं पर्याप्तम्।
- 11
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सर्वेषु च अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव हि भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु।
- 12
तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tasya sañjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः तस्य हर्षं सञ्जनयन् उच्चैः सिंहनादं विनद्य शङ्खं दध्मौ।
- 13
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ततः शङ्खाः च भेर्यः च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त, सः शब्दः तुमुलः अभवत्।
- 14
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च एव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।
- 15
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हृषीकेशः पाञ्चजन्यं, धनञ्जयः देवदत्तं, भीमकर्मा वृकोदरः पौण्ड्रं महाशङ्खं दध्मौ।
- 16
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं, नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ दध्मुः।
- 17
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्नः विराटः च अपराजितः सात्यकिः च।
- 18
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे पृथिवीपते, द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः।
- 19
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo'bhyanunādayan ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सः तुमुलः घोषः नभः च पृथिवीं च एव अभ्यनुनादयन् धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।
- 20
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |
pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अथ कपिध्वजः पाण्डवः व्यवस्थितान् धार्तराष्ट्रान् दृष्ट्वा प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुः उद्यम्य,
- 21
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्हे महीपते, तदा हृषीकेशम् इदं वाक्यम् आह, हे अच्युत, उभयोः सेनयोः मध्ये मे रथं स्थापय,
- 22
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |
kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्यावत् अहम् एतान् योद्धुकामान् अवस्थितान् निरीक्षे, अस्मिन् रणसमुद्यमे मया कैः सह योद्धव्यम्।
- 23
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः, योत्स्यमानान् अहम् अवेक्षे।
- 24
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्सञ्जय उवाच। हे भारत, गुडाकेशेन एवम् उक्तः हृषीकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये रथोत्तमं स्थापयित्वा,
- 25
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |
uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षितां पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य इति उवाच।
- 26
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्तत्र पार्थः उभयोः अपि सेनयोः स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् तथा सखीन् अपश्यत्,
- 27
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
यान्त्रिकं प्रारूपम्śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi |
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt |
यान्त्रिकं प्रारूपम्श्वशुरान् सुहृदः च एव। सः कौन्तेयः तान् सर्वान् अवस्थितान् बन्धून् समीक्ष्य परया कृपया आविष्टः विषीदन् इदम् अब्रवीत्।
- 28
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्अर्जुन उवाच। हे कृष्ण, युयुत्सुं समुपस्थितम् इमं स्वजनं दृष्ट्वा,
- 29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्मम गात्राणि सीदन्ति, मुखं च परिशुष्यति, मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः च जायते।
- 30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥
यान्त्रिकं प्रारूपम्gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate |
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||
यान्त्रिकं प्रारूपम्गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते, त्वक् च एव परिदह्यते, अवस्थातुं च न शक्नोमि, मे मनः च भ्रमति इव।