साङ्ख्ययोगः

७२ श्लोकाः

1. 1

   तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।

   विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥

   taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |

   viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   सञ्जय उवाच। तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणं विषीदन्तं तं मधुसूदनः इदं वाक्यम् उवाच।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
2. 2

   कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।

   अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥

   kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |

   anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   श्रीभगवानुवाच। हे अर्जुन, विषमे अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरम् इदं कश्मलं त्वा कुतः समुपस्थितम्।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
3. 3

   क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।

   क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥

   klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |

   kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   हे पार्थ, क्लैब्यं मा स्म गमः, एतत् त्वयि न उपपद्यते। हे परन्तप, क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
4. 4

   कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।

   इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥

   kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |

   iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   अर्जुन उवाच। हे मधुसूदन, अहं सङ्ख्ये भीष्मं द्रोणं च इषुभिः कथं प्रतियोत्स्यामि। हे अरिसूदन, तौ पूजार्हौ।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
5. 5

   गुरूनहत्वा हि महानुभावान्

   श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।

   हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव

   भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥

   gurūnahatvā hi mahānubhāvān

   śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |

   hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva

   bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   महानुभावान् गुरून् अहत्वा हि इह लोके भैक्ष्यम् अपि भोक्तुं श्रेयः। अर्थकामान् तु गुरून् हत्वा इह एव रुधिरप्रदिग्धान् भोगान् भुञ्जीय।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
6. 6

   न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो

   यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।

   यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-

   तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥

   na caitadvidmaḥ kataranno garīyo

   yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |

   yāneva hatvā na jijīviṣāmas-

   te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   कतरत् नः गरीयः, यत् वा जयेम यदि वा नः जयेयुः, एतत् च न विद्मः। यान् एव हत्वा न जिजीविषामः, ते धार्तराष्ट्राः प्रमुखे अवस्थिताः।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
7. 7

   कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः

   पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।

   यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे

   शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥

   kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ

   pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |

   yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme

   śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः धर्मसम्मूढचेताः त्वां पृच्छामि। यत् निश्चितं श्रेयः स्यात् तत् मे ब्रूहि। अहं ते शिष्यः, त्वां प्रपन्नं मां शाधि।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
8. 8

   न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्

   यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।

   अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं

   राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥

   na hi prapaśyāmi mamāpanudyād

   yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |

   avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ

   rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   भूमौ असपत्नम् ऋद्धं राज्यं सुराणाम् अपि च आधिपत्यम् अवाप्य, यत् मम इन्द्रियाणाम् उच्छोषणं शोकम् अपनुद्यात्, तत् न हि प्रपश्यामि।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
9. 9

   एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।

   न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥

   evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |

   na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||

   यान्त्रिकं प्रारूपम्

   सञ्जय उवाच। हे परन्तप, गुडाकेशः हृषीकेशम् एवम् उक्त्वा, न योत्स्ये इति गोविन्दम् उक्त्वा, तूष्णीं बभूव ह।

   यान्त्रिकं प्रारूपम्
10. 10

    तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।

    सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥

    tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |

    senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    हे भारत, उभयोः सेनयोः मध्ये विषीदन्तं तं हृषीकेशः प्रहसन् इव इदं वचः उवाच।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
11. 11

    अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।

    गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥

    aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |

    gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    श्रीभगवानुवाच। त्वम् अशोच्यान् अन्वशोचः, प्रज्ञावादान् च भाषसे। पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
12. 12

    न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।

    न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥

    na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |

    na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    अहं जातु न आसं इति तु एव न, त्वं न इति न, इमे जनाधिपाः न इति न। अतः परं वयं सर्वे न भविष्यामः इति च एव न।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
13. 13

    देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।

    तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥

    dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |

    tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    यथा देहिनः अस्मिन् देहे कौमारं यौवनं जरा, तथा देहान्तरप्राप्तिः। धीरः तत्र न मुह्यति।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
14. 14

    मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।

    आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥

    mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |

    āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    हे कौन्तेय, मात्रास्पर्शाः तु शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिनः अनित्याः। हे भारत, तान् तितिक्षस्व।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
15. 15

    यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।

    समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

    yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |

    samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    हे पुरुषर्षभ, एते यं समदुःखसुखं धीरं पुरुषं न हि व्यथयन्ति, सः अमृतत्वाय कल्पते।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
16. 16

    नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।

    उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

    nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |

    ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    असतः भावः न विद्यते, सतः अभावः न विद्यते। तत्त्वदर्शिभिः अनयोः उभयोः अपि अन्तः तु दृष्टः।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
17. 17

    अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।

    विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥

    avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |

    vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    येन इदं सर्वं ततं, तत् तु अविनाशि विद्धि। अस्य अव्ययस्य विनाशं कर्तुं कश्चित् न अर्हति।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
18. 18

    अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।

    अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥

    antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |

    anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    नित्यस्य अनाशिनः अप्रमेयस्य शरीरिणः इमे देहाः अन्तवन्तः उक्ताः। तस्मात् हे भारत, युध्यस्व।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
19. 19

    य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।

    उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥

    ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |

    ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    यः एनं हन्तारं वेत्ति, यः च एनं हतं मन्यते, तौ उभौ न विजानीतः। अयं न हन्ति, न हन्यते।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
20. 20

    न जायते म्रियते वा कदाचिन्

    नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

    अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो

    न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥

    na jāyate mriyate vā kadācin

    nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |

    ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo

    na hanyate hanyamāne śarīre ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    अयं कदाचित् न जायते, म्रियते वा न। अयं भूत्वा भूयः न भविता इति वा न। अयम् अजः नित्यः शाश्वतः पुराणः, शरीरे हन्यमाने न हन्यते।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
21. 21

    वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।

    कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥

    vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |

    kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    हे पार्थ, यः एनम् अविनाशिनं नित्यम् अजम् अव्ययं वेद, सः पुरुषः कथं कं घातयति, कं हन्ति।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
22. 22

    वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

    नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।

    तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-

    न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥

    vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya

    navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |

    tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā-

    nyanyāni saṃyāti navāni dehī ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    यथा नरः जीर्णानि वासांसि विहाय अपराणि नवानि गृह्णाति, तथा देही जीर्णानि शरीराणि विहाय अन्यानि नवानि संयाति।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
23. 23

    नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।

    न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

    nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |

    na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    शस्त्राणि एनं न छिन्दन्ति, पावकः एनं न दहति, आपः च एनं न क्लेदयन्ति, मारुतः न शोषयति।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
24. 24

    अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।

    नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥

    acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |

    nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    अयम् अच्छेद्यः, अयम् अदाह्यः, अक्लेद्यः अशोष्यः एव च। अयं नित्यः सर्वगतः स्थाणुः अचलः सनातनः।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
25. 25

    अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।

    तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥

    avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |

    tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    अयम् अव्यक्तः, अयम् अचिन्त्यः, अयम् अविकार्यः उच्यते। तस्मात् एनम् एवं विदित्वा अनुशोचितुं न अर्हसि।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
26. 26

    अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।

    तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥

    atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |

    tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    अथ च एनं नित्यजातं नित्यं मृतं वा मन्यसे, तथा अपि हे महाबाहो, त्वम् एवं शोचितुं न अर्हसि।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
27. 27

    जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।

    तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

    jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |

    tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    जातस्य हि मृत्युः ध्रुवः, मृतस्य च जन्म ध्रुवम्। तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे त्वं शोचितुं न अर्हसि।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
28. 28

    अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।

    अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥

    avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |

    avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    हे भारत, भूतानि अव्यक्तादीनि व्यक्तमध्यानि अव्यक्तनिधनानि एव। तत्र का परिदेवना।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
29. 29

    आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-

    माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।

    आश्चर्यवच्चैनमन्यः श‍ृणोति

    श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥

    āścaryavatpaśyati kaścidena-

    māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |

    āścaryavaccainamanyaḥ śa‍ṛṇoti

    śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति, तथा एव च अन्यः आश्चर्यवत् वदति, अन्यः च एनम् आश्चर्यवत् शृणोति, श्रुत्वा अपि कश्चित् एनं न च एव वेद।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्
30. 30

    देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।

    तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

    dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |

    tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||

    यान्त्रिकं प्रारूपम्

    हे भारत, सर्वस्य देहे अयं देही नित्यम् अवध्यः। तस्मात् त्वं सर्वाणि भूतानि शोचितुं न अर्हसि।

    यान्त्रिकं प्रारूपम्