48 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः
पुत्रशोकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः
vaiśaṃpāyana uvāca
vidurasya tu tadvākyaṃ niśamya kurusattamaḥ
putraśokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ
- 2
तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः
कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा
taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ prekṣya bāndhavāḥ
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva kṣattā ca vidurastathā
- 3
संजयः सुहृदश्चान्ये द्वाःस्था ये चास्य संमताः
जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत
saṃjayaḥ suhṛdaścānye dvāḥsthā ye cāsya saṃmatāḥ
jalena sukhaśītena tālavṛntaiśca bhārata
- 4
पस्पृशुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः
अन्वासन्सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तथागतम्
paspṛśuśca karairgātraṃ vījamānāśca yatnataḥ
anvāsansuciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāgatam
- 5
अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञो महीपतिः
विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिर् अभिप्लुतः
atha dīrghasya kālasya labdhasaṃjño mahīpatiḥ
vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhir abhiplutaḥ
- 6
धिग् अस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम्
यतोमूलानि दुःखानि सम्भवन्ति मुहुर्मुहुः
dhig astu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigraham
yatomūlāni duḥkhāni sambhavanti muhurmuhuḥ
- 7
पुत्रनाशे ऽर्थनाशे च ज्ञातिसंबन्धिनाम् अपि
प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो
putranāśe 'rthanāśe ca jñātisaṃbandhinām api
prāpyate sumahadduḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho
- 8
येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति
येनाभिभूतः पुरुषो मरणं बहु मन्यते
yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati
yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ bahu manyate
- 9
तद् इदं व्यसनं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात्
तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम
tad idaṃ vyasanaṃ prāptaṃ mayā bhāgyaviparyayāt
taccaivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama
- 10
इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्
धृतराष्ट्रो ऽभवन्मूढः शोकं च परमं गतः
अभूच्च तूष्णीं राजासौ ध्यायमानो महीपते
ityuktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamam
dhṛtarāṣṭro 'bhavanmūḍhaḥ śokaṃ ca paramaṃ gataḥ
abhūcca tūṣṇīṃ rājāsau dhyāyamāno mahīpate
- 11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः
पुत्रशोकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनम् अब्रवीत्
tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ
putraśokābhisaṃtaptaṃ putraṃ vacanam abravīt
- 12
धृतराष्ट्र महाबाहो यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु
श्रुतवान् असि मेधावी धर्मार्थकुशलस्तथा
dhṛtarāṣṭra mahābāho yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu
śrutavān asi medhāvī dharmārthakuśalastathā
- 13
न ते ऽस्त्यविदितं किंचिद्वेदितव्यं परंतप
अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः
na te 'styaviditaṃ kiṃcidveditavyaṃ paraṃtapa
anityatāṃ hi martyānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ
- 14
अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वाशाश्वते सति
जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि भारत
adhruve jīvaloke ca sthāne vāśāśvate sati
jīvite maraṇānte ca kasmācchocasi bhārata
- 15
प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः
पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन कारितः
pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ
putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena kāritaḥ
- 16
अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप
कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम्
avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ vaiśase nṛpa
kasmācchocasi tāñśūrāngatānparamikāṃ gatim
- 17
जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना
यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर
jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā
yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara
- 18
न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित्
घटतापि चिरं कालं नियन्तुम् इति मे मतिः
na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kenacit
ghaṭatāpi ciraṃ kālaṃ niyantum iti me matiḥ
- 19
देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम्
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथं स्थैर्यं भवेत्तव
devatānāṃ hi yatkāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutam
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi kathaṃ sthairyaṃ bhavettava
- 20
पुराहं त्वरितो यातः सभाम् ऐन्द्रीं जितक्लमः
अपश्यं तत्र च तदा समवेतान्दिवौकसः
नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवऋषींस्तथा
purāhaṃ tvarito yātaḥ sabhām aindrīṃ jitaklamaḥ
apaśyaṃ tatra ca tadā samavetāndivaukasaḥ
nāradapramukhāṃścāpi sarvāndevaṛṣīṃstathā
- 21
तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते
कार्यार्थम् उपसंप्राप्ता देवतानां समीपतः
tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate
kāryārtham upasaṃprāptā devatānāṃ samīpataḥ
- 22
उपगम्य तदा धात्री देवान् आह समागतान्
यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा
प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम्
upagamya tadā dhātrī devān āha samāgatān
yatkāryaṃ mama yuṣmābhirbrahmaṇaḥ sadane tadā
pratijñātaṃ mahābhāgāstacchīghraṃ saṃvidhīyatām
- 23
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः
उवाच प्रहसन्वाक्यं पृथिवीं देवसंसदि
tasyāstadvacanaṃ śrutvā viṣṇurlokanamaskṛtaḥ
uvāca prahasanvākyaṃ pṛthivīṃ devasaṃsadi
- 24
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै
दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति
तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yastu jyeṣṭhaḥ śatasya vai
duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati
taṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi
- 25
तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः
अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः
tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetre samāgatāḥ
anyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ
- 26
ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम्
गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने
tataste bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam
gaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokāndhāraya śobhane
- 27
स एष ते सुतो राजंल्लोकसंहारकारणात्
कलेर् अंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप
sa eṣa te suto rājaṃllokasaṃhārakāraṇāt
kaler aṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa
- 28
अमर्षी चपलश्चापि क्रोधनो दुष्प्रसाधनः
दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरश्चास्य तादृशाः
amarṣī capalaścāpi krodhano duṣprasādhanaḥ
daivayogātsamutpannā bhrātaraścāsya tādṛśāḥ
- 29
शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा
समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः
एतम् अर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्वतः
śakunirmātulaścaiva karṇaśca paramaḥ sakhā
samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ
etam arthaṃ mahābāho nārado veda tattvataḥ
- 30
आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते
मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोके ऽस्ति कारणम्
ātmāparādhātputrāste vinaṣṭāḥ pṛthivīpate
mā tāñśocasva rājendra na hi śoke 'sti kāraṇam

