37 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः
धृतराष्ट्रो महाराजः श्रुत्वा किम् अकरोन्मुने
janamejaya uvāca
hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ
dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ śrutvā kim akaronmune
- 2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः
कृपप्रभृतयश्चैव किम् अकुर्वत ते त्रयः
tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ
kṛpaprabhṛtayaścaiva kim akurvata te trayaḥ
- 3
अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः
वृत्तान्तम् उत्तरं ब्रूहि यद् अभाषत संजयः
aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥ
vṛttāntam uttaraṃ brūhi yad abhāṣata saṃjayaḥ
- 4
वैशंपायन उवाच
हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखम् इव द्रुमम्
पुत्रशोकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम्
vaiśaṃpāyana uvāca
hate putraśate dīnaṃ chinnaśākham iva drumam
putraśokābhisaṃtaptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim
- 5
ध्यानमूकत्वम् आपन्नं चिन्तया समभिप्लुतम्
अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयो वाक्यम् अब्रवीत्
dhyānamūkatvam āpannaṃ cintayā samabhiplutam
abhigamya mahāprājñaḥ saṃjayo vākyam abravīt
- 6
किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता
अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशां पते
निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला
kiṃ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatā
akṣauhiṇyo hatāścāṣṭau daśa caiva viśāṃ pate
nirjaneyaṃ vasumatī śūnyā saṃprati kevalā
- 7
नानादिग्भ्यः समागम्य नानादेश्या नराधिपाः
सहितास्तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः
nānādigbhyaḥ samāgamya nānādeśyā narādhipāḥ
sahitāstava putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ
- 8
पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा
गुरूणां चानुपूर्व्येण प्रेतकार्याणि कारय
pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā
gurūṇāṃ cānupūrvyeṇa pretakāryāṇi kāraya
- 9
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्रवधार्दितः
पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः
vaiśaṃpāyana uvāca
tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ putrapautravadhārditaḥ
papāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ
- 10
धृतराष्ट्र उवाच
हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः
दुःखं नूनं भविष्यामि विचरन्पृथिवीम् इमाम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
hataputro hatāmātyo hatasarvasuhṛjjanaḥ
duḥkhaṃ nūnaṃ bhaviṣyāmi vicaranpṛthivīm imām
- 11
किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै
लूनपक्षस्य इव मे जराजीर्णस्य पक्षिणः
kiṃ nu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai
lūnapakṣasya iva me jarājīrṇasya pakṣiṇaḥ
- 12
हृतराज्यो हतसुहृद्धतचक्षुश्च वै तथा
न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिर् इवांशुमान्
hṛtarājyo hatasuhṛddhatacakṣuśca vai tathā
na bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmir ivāṃśumān
- 13
न कृतं सुहृदां वाक्यं जामदग्न्यस्य जल्पतः
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च
na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ jāmadagnyasya jalpataḥ
nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca
- 14
सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयो ऽभिहितं मम
अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृह्यताम् इति
sabhāmadhye tu kṛṣṇena yacchreyo 'bhihitaṃ mama
alaṃ vaireṇa te rājanputraḥ saṃgṛhyatām iti
- 15
तच्च वाक्यम् अकृत्वाहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः
न हि श्रोतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं प्रभाषितम्
tacca vākyam akṛtvāhaṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥ
na hi śrotāsmi bhīṣmasya dharmayuktaṃ prabhāṣitam
- 16
दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम्
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते
duryodhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥ
duḥśāsanavadhaṃ śrutvā karṇasya ca viparyayam
droṇasūryoparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate
- 17
न स्मराम्यात्मनः किंचित्पुरा संजय दुष्कृतम्
यस्येदं फलम् अद्येह मया मूढेन भुज्यते
na smarāmyātmanaḥ kiṃcitpurā saṃjaya duṣkṛtam
yasyedaṃ phalam adyeha mayā mūḍhena bhujyate
- 18
नूनं ह्यपकृतं किंचिन्मया पूर्वेषु जन्मसु
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान्
nūnaṃ hyapakṛtaṃ kiṃcinmayā pūrveṣu janmasu
yena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān
- 19
परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे
सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगाद् उपागतः
को ऽन्यो ऽस्ति दुःखिततरो मया लोके पुमान् इह
pariṇāmaśca vayasaḥ sarvabandhukṣayaśca me
suhṛnmitravināśaśca daivayogād upāgataḥ
ko 'nyo 'sti duḥkhitataro mayā loke pumān iha
- 20
तन्माम् अद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम्
विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घम् अध्वानम् आस्थितम्
tanmām adyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratam
vivṛtaṃ brahmalokasya dīrgham adhvānam āsthitam
- 21
वैशंपायन उवाच
तस्य लालप्यमानस्य बहुशोकं विचिन्वतः
शोकापहं नरेन्द्रस्य संजयो वाक्यम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tasya lālapyamānasya bahuśokaṃ vicinvataḥ
śokāpahaṃ narendrasya saṃjayo vākyam abravīt
- 22
शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः
शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम
सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यद् ऊचुर्मुनयः पुरा
śokaṃ rājanvyapanuda śrutāste vedaniścayāḥ
śāstrāgamāśca vividhā vṛddhebhyo nṛpasattama
sṛñjaye putraśokārte yad ūcurmunayaḥ purā
- 23
तथा यौवनजं दर्पम् आस्थिते ते सुते नृप
न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवताम् अवधारितम्
स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना
tathā yauvanajaṃ darpam āsthite te sute nṛpa
na tvayā suhṛdāṃ vākyaṃ bruvatām avadhāritam
svārthaśca na kṛtaḥ kaścillubdhena phalagṛddhinā
- 24
तव दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान्
शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः
शल्यश्च येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत्
tava duḥśāsano mantrī rādheyaśca durātmavān
śakuniścaiva duṣṭātmā citrasenaśca durmatiḥ
śalyaśca yena vai sarvaṃ śalyabhūtaṃ kṛtaṃ jagat
- 25
कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च
न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत
kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca
na kṛtaṃ vacanaṃ tena tava putreṇa bhārata
- 26
न धर्मः सत्कृतः कश्चिन्नित्यं युद्धम् इति ब्रुवन्
क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः
na dharmaḥ satkṛtaḥ kaścinnityaṃ yuddham iti bruvan
kṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ
- 27
मध्यस्थो हि त्वम् अप्यासीर्न क्षमं किंचिद् उक्तवान्
धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः
madhyastho hi tvam apyāsīrna kṣamaṃ kiṃcid uktavān
dhūrdhareṇa tvayā bhārastulayā na samaṃ dhṛtaḥ
- 28
आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथा क्षमम्
यथा नातीतम् अर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते
ādāveva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathā kṣamam
yathā nātītam arthaṃ vai paścāttāpena yujyate
- 29
पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षता
पश्चात्तापम् इदं प्राप्तं न त्वं शोचितुम् अर्हसि
putragṛddhyā tvayā rājanpriyaṃ tasya cikīrṣatā
paścāttāpam idaṃ prāptaṃ na tvaṃ śocitum arhasi
- 30
मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति
स भ्रष्टो मधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान्
madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā prapātaṃ nānupaśyati
sa bhraṣṭo madhulobhena śocatyeva yathā bhavān

