44 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः
vāsudeva uvāca
uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ
tavaiva hyaparādhena kuravo nidhanaṃ gatāḥ
- 2
या त्वं पुत्रं दुरात्मानम् ईर्षुम् अत्यन्तमानिनम्
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे
yā tvaṃ putraṃ durātmānam īrṣum atyantamāninam
duryodhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase
- 3
निष्ठुरं वैरपरुषं वृद्धानां शासनातिगम्
कथम् आत्मकृतं दोषं मय्याधातुम् इहेच्छसि
niṣṭhuraṃ vairaparuṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigam
katham ātmakṛtaṃ doṣaṃ mayyādhātum ihecchasi
- 4
मृतं वा यदि वा नष्टं यो ऽतीतम् अनुशोचति
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate
- 5
तपोऽर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं गौर्वोढारं धावितारं तुरंगी
शूद्रा दासं पशुपालं तु वैश्या वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री
tapo'rthīyaṃ brāhmaṇī dhatta garbhaṃ gaurvoḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṃgī
śūdrā dāsaṃ paśupālaṃ tu vaiśyā vadhārthīyaṃ tvadvidhā rājaputrī
- 6
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचो ऽप्रियम्
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना
vaiśaṃpāyana uvāca
tacchrutvā vāsudevasya punaruktaṃ vaco 'priyam
tūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śokavyākulalocanā
- 7
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः
पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम्
dhṛtarāṣṭrastu rājarṣirnigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ
paryapṛcchata dharmātmā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
- 8
जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानाम् असि पाण्डव
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे
jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānām asi pāṇḍava
hatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasva me
- 9
युधिष्ठिर उवाच
दशायुतानाम् अयुतं सहस्राणि च विंशतिः
कोट्यः षष्टिश्च षट्चैव ये ऽस्मिन्राजमृधे हताः
yudhiṣṭhira uvāca
daśāyutānām ayutaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ
koṭyaḥ ṣaṣṭiśca ṣaṭcaiva ye 'sminrājamṛdhe hatāḥ
- 10
अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्दश
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च पञ्च च
alakṣyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa
daśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiśca pañca ca
- 11
धृतराष्ट्र उवाच
युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
yudhiṣṭhira gatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattamāḥ
ācakṣva me mahābāho sarvajño hyasi me mataḥ
- 12
युधिष्ठिर उवाच
यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे
देवराजसमांल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः
yudhiṣṭhira uvāca
yairhutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyuge
devarājasamāṃllokāngatāste satyavikramāḥ
- 13
ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यम् इति भारत
युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः
ye tvahṛṣṭena manasā martavyam iti bhārata
yudhyamānā hatāḥ saṃkhye te gandharvaiḥ samāgatāḥ
- 14
ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति
ye tu saṃgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ
śastreṇa nidhanaṃ prāptā gatāste guhyakānprati
- 15
पीड्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः
ह्रीनिषेधा महात्मानः परान् अभिमुखा रणे
pīḍyamānāḥ parairye tu hīyamānā nirāyudhāḥ
hrīniṣedhā mahātmānaḥ parān abhimukhā raṇe
- 16
छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः
गतास्ते ब्रह्मसदनं हता वीराः सुवर्चसः
chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ
gatāste brahmasadanaṃ hatā vīrāḥ suvarcasaḥ
- 17
ये तत्र निहता राजन्न् अन्तर् आयोधनं प्रति
यथा कथंचित्ते राजन्सम्प्राप्ता उत्तरान्कुरून्
ye tatra nihatā rājann antar āyodhanaṃ prati
yathā kathaṃcitte rājansamprāptā uttarānkurūn
- 18
धृतराष्ट्र उवाच
केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत्
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया
dhṛtarāṣṭra uvāca
kena jñānabalenaivaṃ putra paśyasi siddhavat
tanme vada mahābāho śrotavyaṃ yadi vai mayā
- 19
युधिष्ठिर उवाच
निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तो ऽयम् अनुग्रहः
yudhiṣṭhira uvāca
nideśādbhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayā
tīrthayātrāprasaṅgena samprāpto 'yam anugrahaḥ
- 20
देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तो ऽस्म्यनुस्मृतिम्
दिव्यं चक्षुर् अपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा
devarṣirlomaśo dṛṣṭastataḥ prāpto 'smyanusmṛtim
divyaṃ cakṣur api prāptaṃ jñānayogena vai purā
- 21
धृतराष्ट्र उवाच
ये ऽत्रानाथा जनस्यास्य सनाथा ये च भारत
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
ye 'trānāthā janasyāsya sanāthā ye ca bhārata
kaccitteṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam
- 22
न येषां सन्ति कर्तारो न च ये ऽत्राहिताग्नयः
वयं च कस्य कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणः
na yeṣāṃ santi kartāro na ca ye 'trāhitāgnayaḥ
vayaṃ ca kasya kuryāmo bahutvāttāta karmaṇaḥ
- 23
यान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः
तेषां तु कर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर
yānsuparṇāśca gṛdhrāśca vikarṣanti tatastataḥ
teṣāṃ tu karmaṇā lokā bhaviṣyanti yudhiṣṭhira
- 24
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तो महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च संजयम्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukto mahāprājñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
ādideśa sudharmāṇaṃ dhaumyaṃ sūtaṃ ca saṃjayam
- 25
विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम्
इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान्सूतांश्च सर्वशः
viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravam
indrasenamukhāṃścaiva bhṛtyānsūtāṃśca sarvaśaḥ
- 26
भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याणि सर्वशः
यथा चानाथवत्किंचिच्छरीरं न विनश्यति
bhavantaḥ kārayantveṣāṃ pretakāryāṇi sarvaśaḥ
yathā cānāthavatkiṃciccharīraṃ na vinaśyati
- 27
शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च संजयः
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा
śāsanāddharmarājasya kṣattā sūtaśca saṃjayaḥ
sudharmā dhaumyasahita indrasenādayastathā
- 28
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च
candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakānyuta
ghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi vasanāni ca
- 29
समाहृत्य महार्हाणि दारूणां चैव संचयान्
रथांश्च मृदितांस्तत्र नानाप्रहरणानि च
samāhṛtya mahārhāṇi dārūṇāṃ caiva saṃcayān
rathāṃśca mṛditāṃstatra nānāpraharaṇāni ca
- 30
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान्
दाहयामासुर् अव्यग्रा विधिदृष्टेन कर्मणा
citāḥ kṛtvā prayatnena yathāmukhyānnarādhipān
dāhayāmāsur avyagrā vidhidṛṣṭena karmaṇā

