17 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
सुभाषितैर्महाप्राज्ञ शोको ऽयं विगतो मम
भुय एव तु वाक्यानि श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
subhāṣitairmahāprājña śoko 'yaṃ vigato mama
bhuya eva tu vākyāni śrotum icchāmi tattvataḥ
- 2
अनिष्टानां च संसर्गाद् इष्टानां च विवर्जनात्
कथं हि मानसैर्दुःखैः प्रमुच्यन्ते ऽत्र पण्डिताः
aniṣṭānāṃ ca saṃsargād iṣṭānāṃ ca vivarjanāt
kathaṃ hi mānasairduḥkhaiḥ pramucyante 'tra paṇḍitāḥ
- 3
विदुर उवाच
यतो यतो मनो दुःखात्सुखाद्वापि प्रमुच्यते
ततस्ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः
vidura uvāca
yato yato mano duḥkhātsukhādvāpi pramucyate
tatastataḥ śamaṃ labdhvā sugatiṃ vindate budhaḥ
- 4
अशाश्वतम् इदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ
कदलीसंनिभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते
aśāśvatam idaṃ sarvaṃ cintyamānaṃ nararṣabha
kadalīsaṃnibho lokaḥ sāro hyasya na vidyate
- 5
गृहाण्येव हि मर्त्यानाम् आहुर्देहानि पण्डिताः
कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वम् एकं तु शोभनम्
gṛhāṇyeva hi martyānām āhurdehāni paṇḍitāḥ
kālena viniyujyante sattvam ekaṃ tu śobhanam
- 6
यथा जीर्णम् अजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु वै नरः
अन्यद्रोचयते वस्त्रम् एवं देहाः शरीरिणाम्
yathā jīrṇam ajīrṇaṃ vā vastraṃ tyaktvā tu vai naraḥ
anyadrocayate vastram evaṃ dehāḥ śarīriṇām
- 7
वैचित्रवीर्य वासं हि दुःखं वा यदि वा सुखम्
प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा
vaicitravīrya vāsaṃ hi duḥkhaṃ vā yadi vā sukham
prāpnuvantīha bhūtāni svakṛtenaiva karmaṇā
- 8
कर्मणा प्राप्यते स्वर्गं सुखं दुःखं च भारत
ततो वहति तं भारम् अवशः स्ववशो ऽपि वा
karmaṇā prāpyate svargaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhārata
tato vahati taṃ bhāram avaśaḥ svavaśo 'pi vā
- 9
यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते
किंचित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रम् अथापि वा
yathā ca mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ cakrārūḍhaṃ vipadyate
kiṃcitprakriyamāṇaṃ vā kṛtamātram athāpi vā
- 10
छिन्नं वाप्यवरोप्यन्तम् अवतीर्णम् अथापि वा
आर्द्रं वाप्यथ वा शुष्कं पच्यमानम् अथापि वा
chinnaṃ vāpyavaropyantam avatīrṇam athāpi vā
ārdraṃ vāpyatha vā śuṣkaṃ pacyamānam athāpi vā
- 11
अवतार्यमाणम् आपाकाद् उद्धृतं वापि भारत
अथ वा परिभुज्यन्तम् एवं देहाः शरीरिणाम्
avatāryamāṇam āpākād uddhṛtaṃ vāpi bhārata
atha vā paribhujyantam evaṃ dehāḥ śarīriṇām
- 12
गर्भस्थो वा प्रसूतो वाप्यथ वा दिवसान्तरः
अर्धमासगतो वापि मासमात्रगतो ऽपि वा
garbhastho vā prasūto vāpyatha vā divasāntaraḥ
ardhamāsagato vāpi māsamātragato 'pi vā
- 13
संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा
यौवनस्थो ऽपि मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते
saṃvatsaragato vāpi dvisaṃvatsara eva vā
yauvanastho 'pi madhyastho vṛddho vāpi vipadyate
- 14
प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थम् अनुतप्यसे
prākkarmabhistu bhūtāni bhavanti na bhavanti ca
evaṃ sāṃsiddhike loke kimartham anutapyase
- 15
यथा च सलिले राजन्क्रीडार्थम् अनुसंचरन्
उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च किंचित्सत्त्वं नराधिप
yathā ca salile rājankrīḍārtham anusaṃcaran
unmajjecca nimajjecca kiṃcitsattvaṃ narādhipa
- 16
एवं संसारगहनाद् उन्मज्जननिमज्जनात्
कर्मभोगेन बध्यन्तः क्लिश्यन्ते ये ऽल्पबुद्धयः
evaṃ saṃsāragahanād unmajjananimajjanāt
karmabhogena badhyantaḥ kliśyante ye 'lpabuddhayaḥ
- 17
ये तु प्राज्ञाः स्थिताः सत्ये संसारान्तगवेषिणः
समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम्
ye tu prājñāḥ sthitāḥ satye saṃsārāntagaveṣiṇaḥ
samāgamajñā bhūtānāṃ te yānti paramāṃ gatim

