15 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वम् आख्याहि पृच्छतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ vara
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ
- 2
विदुर उवाच
जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वाः शृणु प्रभो
पूर्वम् एवेह कलले वसते किंचिद् अन्तरम्
vidura uvāca
janmaprabhṛti bhūtānāṃ kriyāḥ sarvāḥ śṛṇu prabho
pūrvam eveha kalale vasate kiṃcid antaram
- 3
ततः स पञ्चमे ऽतीते मासे मांसं प्रकल्पयेत्
ततः सर्वाङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासे प्रजायते
tataḥ sa pañcame 'tīte māse māṃsaṃ prakalpayet
tataḥ sarvāṅgasampūrṇo garbho māse prajāyate
- 4
अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने
ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः
amedhyamadhye vasati māṃsaśoṇitalepane
tatastu vāyuvegena ūrdhvapādo hyadhaḥśirāḥ
- 5
योनिद्वारम् उपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छति
योनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिर् अन्वितः
yonidvāram upāgamya bahūnkleśānsamṛcchati
yonisaṃpīḍanāccaiva pūrvakarmabhir anvitaḥ
- 6
तस्मान्मुक्तः स संसाराद् अन्यान्पश्यत्युपद्रवान्
ग्रहास्तम् उपसर्पन्ति सारमेया इवामिषम्
tasmānmuktaḥ sa saṃsārād anyānpaśyatyupadravān
grahāstam upasarpanti sārameyā ivāmiṣam
- 7
ततः प्राप्तोत्तरे काले व्याधयश्चापि तं तथा
उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः
tataḥ prāptottare kāle vyādhayaścāpi taṃ tathā
upasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ svakarmabhiḥ
- 8
बद्धम् इन्द्रियपाशैस्तं सङ्गस्वादुभिर् आतुरम्
व्यसनान्युपवर्तन्ते विविधानि नराधिप
बध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिम् उपैति सः
baddham indriyapāśaistaṃ saṅgasvādubhir āturam
vyasanānyupavartante vividhāni narādhipa
badhyamānaśca tairbhūyo naiva tṛptim upaiti saḥ
- 9
अयं न बुध्यते तावद्यमलोकम् अथागतम्
यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति
ayaṃ na budhyate tāvadyamalokam athāgatam
yamadūtairvikṛṣyaṃśca mṛtyuṃ kālena gacchati
- 10
वाग्घीनस्य च यन्मात्रम् इष्टानिष्टं कृतं मुखे
भूय एवात्मनात्मानं बध्यमानम् उपेक्षते
vāgghīnasya ca yanmātram iṣṭāniṣṭaṃ kṛtaṃ mukhe
bhūya evātmanātmānaṃ badhyamānam upekṣate
- 11
अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतः
लोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानम् अवबुध्यते
aho vinikṛto loko lobhena ca vaśīkṛtaḥ
lobhakrodhamadonmatto nātmānam avabudhyate
- 12
कुलीनत्वेन रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन्
धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन्
kulīnatvena ramate duṣkulīnānvikutsayan
dhanadarpeṇa dṛptaśca daridrānparikutsayan
- 13
मूर्खान् इति परान् आह नात्मानं समवेक्षते
शिक्षां क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुम् इच्छति
mūrkhān iti parān āha nātmānaṃ samavekṣate
śikṣāṃ kṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstum icchati
- 14
अध्रुवे जीवलोके ऽस्मिन्यो धर्मम् अनुपालयन्
जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम्
adhruve jīvaloke 'sminyo dharmam anupālayan
janmaprabhṛti varteta prāpnuyātparamāṃ gatim
- 15
एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वम् अनुवर्तते
स प्रमोक्षाय लभते पन्थानं मनुजाधिप
evaṃ sarvaṃ viditvā vai yastattvam anuvartate
sa pramokṣāya labhate panthānaṃ manujādhipa

