20 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
अहो ऽभिहितम् आख्यानं भवता तत्त्वदर्शिना
भूय एव तु मे हर्षः श्रोतुं वागमृतं तव
dhṛtarāṣṭra uvāca
aho 'bhihitam ākhyānaṃ bhavatā tattvadarśinā
bhūya eva tu me harṣaḥ śrotuṃ vāgamṛtaṃ tava
- 2
विदुर उवाच
शृणु भूयः प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम्
यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यो विचक्षणाः
vidura uvāca
śṛṇu bhūyaḥ pravakṣyāmi mārgasyaitasya vistaram
yacchrutvā vipramucyante saṃsārebhyo vicakṣaṇāḥ
- 3
यथा तु पुरुषो राजन्दीर्घम् अध्वानम् आस्थितः
क्वचित्क्वचिच्छ्रमात्स्थाता कुरुते वासम् एव वा
yathā tu puruṣo rājandīrgham adhvānam āsthitaḥ
kvacitkvacicchramātsthātā kurute vāsam eva vā
- 4
एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत
कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः
evaṃ saṃsāraparyāye garbhavāseṣu bhārata
kurvanti durbudhā vāsaṃ mucyante tatra paṇḍitāḥ
- 5
तस्माद् अध्वानम् एवैतम् आहुः शास्त्रविदो जनाः
यत्तु संसारगहनं वनम् आहुर्मनीषिणः
tasmād adhvānam evaitam āhuḥ śāstravido janāḥ
yattu saṃsāragahanaṃ vanam āhurmanīṣiṇaḥ
- 6
सो ऽयं लोकसमावर्तो मर्त्यानां भरतर्षभ
चराणां स्थावराणां च गृध्येत्तत्र न पण्डितः
so 'yaṃ lokasamāvarto martyānāṃ bharatarṣabha
carāṇāṃ sthāvarāṇāṃ ca gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ
- 7
शारीरा मानसाश्चैव मर्त्यानां ये तु व्याधयः
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च ते व्यालाः कथिता बुधैः
śārīrā mānasāścaiva martyānāṃ ye tu vyādhayaḥ
pratyakṣāśca parokṣāśca te vyālāḥ kathitā budhaiḥ
- 8
क्लिश्यमानाश्च तैर्नित्यं हन्यमानाश्च भारत
स्वकर्मभिर्महाव्यालैर्नोद्विजन्त्यल्पबुद्धयः
kliśyamānāśca tairnityaṃ hanyamānāśca bhārata
svakarmabhirmahāvyālairnodvijantyalpabuddhayaḥ
- 9
अथापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुषो नृप
आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी
athāpi tairvimucyeta vyādhibhiḥ puruṣo nṛpa
āvṛṇotyeva taṃ paścājjarā rūpavināśinī
- 10
शब्दरूपरसस्पर्शैर्गन्धैश्च विविधैर् अपि
मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः
śabdarūparasasparśairgandhaiśca vividhair api
majjamānaṃ mahāpaṅke nirālambe samantataḥ
- 11
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रसंधयः
क्रमेणास्य प्रलुम्पन्ति रूपम् आयुस्तथैव च
saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrasaṃdhayaḥ
krameṇāsya pralumpanti rūpam āyustathaiva ca
- 12
एते कालस्य निधयो नैताञ्जानन्ति दुर्बुधाः
अत्राभिलिखितान्याहुः सर्वभूतानि कर्मणा
ete kālasya nidhayo naitāñjānanti durbudhāḥ
atrābhilikhitānyāhuḥ sarvabhūtāni karmaṇā
- 13
रथं शरीरं भूतानां सत्त्वम् आहुस्तु सारथिम्
इन्द्रियाणि हयान् आहुः कर्म बुद्धिश्च रश्मयः
rathaṃ śarīraṃ bhūtānāṃ sattvam āhustu sārathim
indriyāṇi hayān āhuḥ karma buddhiśca raśmayaḥ
- 14
तेषां हयानां यो वेगं धावताम् अनुधावति
स तु संसारचक्रे ऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते
teṣāṃ hayānāṃ yo vegaṃ dhāvatām anudhāvati
sa tu saṃsāracakre 'smiṃścakravatparivartate
- 15
यस्तान्यमयते बुद्ध्या स यन्ता न निवर्तते
याम्यम् आहू रथं ह्येनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः
yastānyamayate buddhyā sa yantā na nivartate
yāmyam āhū rathaṃ hyenaṃ muhyante yena durbudhāḥ
- 16
स चैतत्प्राप्नुते राजन्यत्त्वं प्राप्तो नराधिप
राज्यनाशं सुहृन्नाशं सुतनाशं च भारत
sa caitatprāpnute rājanyattvaṃ prāpto narādhipa
rājyanāśaṃ suhṛnnāśaṃ sutanāśaṃ ca bhārata
- 17
अनुतर्षुलम् एवैतद्दुःखं भवति भारत
साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यम् आचरेत्
anutarṣulam evaitadduḥkhaṃ bhavati bhārata
sādhuḥ paramaduḥkhānāṃ duḥkhabhaiṣajyam ācaret
- 18
न विक्रमो न चाप्यर्थो न मित्रं न सुहृज्जनः
तथोन्मोचयते दुःखाद्यथात्मा स्थिरसंयमः
na vikramo na cāpyartho na mitraṃ na suhṛjjanaḥ
tathonmocayate duḥkhādyathātmā sthirasaṃyamaḥ
- 19
तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलम् आपद्य भारत
दमस्त्यागो ऽप्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः
tasmānmaitraṃ samāsthāya śīlam āpadya bhārata
damastyāgo 'pramādaśca te trayo brahmaṇo hayāḥ
- 20
शीलरश्मिसमायुक्ते स्थितो यो मानसे रथे
त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन्ब्रह्मलोकं स गच्छति
śīlaraśmisamāyukte sthito yo mānase rathe
tyaktvā mṛtyubhayaṃ rājanbrahmalokaṃ sa gacchati

