23 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो ऽमृतसमैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम्
वैचित्रवीर्यं विदुरो यद् उवाच निबोध तत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato 'mṛtasamairvākyairhlādayanpuruṣarṣabham
vaicitravīryaṃ viduro yad uvāca nibodha tat
- 2
विदुर उवाच
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानम् आत्मना
स्थिरजङ्गममर्त्यानां सर्वेषाम् एष निर्णयः
vidura uvāca
uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe dhārayātmānam ātmanā
sthirajaṅgamamartyānāṃ sarveṣām eṣa nirṇayaḥ
- 3
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
- 4
यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhārata
tatkiṃ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha
- 5
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिद् अतिवर्तते
ayudhyamāno mriyate yudhyamānaśca jīvati
kālaṃ prāpya mahārāja na kaścid ativartate
- 6
न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुम् अर्हसि
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्
na cāpyetānhatānyuddhe rājañśocitum arhasi
pramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatāste paramāṃ gatim
- 7
सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना
sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥ
sarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā
- 8
अदर्शनाद् आपतिताः पुनश्चादर्शनं गताः
न ते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना
adarśanād āpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥ
na te tava na teṣāṃ tvaṃ tatra kā paridevanā
- 9
हतो ऽपि लभते स्वर्गं हत्वा च लभते यशः
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे
hato 'pi labhate svargaṃ hatvā ca labhate yaśaḥ
ubhayaṃ no bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe
- 10
तेषां कामदुघांल्लोकान् इन्द्रः संकल्पयिष्यति
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति पुरुषर्षभ
teṣāṃ kāmadughāṃllokān indraḥ saṃkalpayiṣyati
indrasyātithayo hyete bhavanti puruṣarṣabha
- 11
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः
na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayā
svargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ
- 12
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्
mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca
saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam
- 13
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca
divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
- 14
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति
na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama
na madhyasthaḥ kvacitkālaḥ sarvaṃ kālaḥ prakarṣati
- 15
अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसंचयः
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येद् एषु न पण्डितः
anityaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ dravyasaṃcayaḥ
ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyed eṣu na paṇḍitaḥ
- 16
न जानपदिकं दुःखम् एकः शोचितुम् अर्हसि
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते
na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhasi
apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate
- 17
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम्
भैषज्यम् एतद्दुःखस्य यद् एतन्नानुचिन्तयेत्
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि विवर्धते
aśocanpratikurvīta yadi paśyetparākramam
bhaiṣajyam etadduḥkhasya yad etannānucintayet
cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi vivardhate
- 18
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते ये ऽल्पबुद्धयः
aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya ca
manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante ye 'lpabuddhayaḥ
- 19
नार्थो न धर्मो न सुखं यद् एतद् अनुशोचसि
न च नापैति कार्यार्थात्त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते
nārtho na dharmo na sukhaṃ yad etad anuśocasi
na ca nāpaiti kāryārthāttrivargāccaiva bhraśyate
- 20
अन्याम् अन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः
असंतुष्टाः प्रमुह्यन्ति संतोषं यान्ति पण्डिताः
anyām anyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ
asaṃtuṣṭāḥ pramuhyanti saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
- 21
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरम् औषधैः
एतज्ज्ञानस्य सामर्थ्यं न बालैः समताम् इयात्
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīram auṣadhaiḥ
etajjñānasya sāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt
- 22
शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति
अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम्
śayānaṃ cānuśayati tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati
anudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ naram
- 23
यस्यां यस्याम् अवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्
तस्यां तस्याम् अवस्थायां तत्तत्फलम् उपाश्नुते
yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham
tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tattatphalam upāśnute

