22 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
यद् इदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुगम्यते
एतद्विस्तरशः सर्वं बुद्धिमार्गं प्रशंस मे
dhṛtarāṣṭra uvāca
yad idaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanugamyate
etadvistaraśaḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ praśaṃsa me
- 2
विदुर उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे
यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः
vidura uvāca
atra te vartayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve
yathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ
- 3
कश्चिन्महति संसारे वर्तमानो द्विजः किल
वनं दुर्गम् अनुप्राप्तो महत्क्रव्यादसंकुलम्
kaścinmahati saṃsāre vartamāno dvijaḥ kila
vanaṃ durgam anuprāpto mahatkravyādasaṃkulam
- 4
सिंहव्याघ्रगजाकारैर् अतिघोरैर्महाशनैः
समन्तात्संपरिक्षिप्तं मृत्योर् अपि भयप्रदम्
siṃhavyāghragajākārair atighorairmahāśanaiḥ
samantātsaṃparikṣiptaṃ mṛtyor api bhayapradam
- 5
तद् अस्य दृष्ट्वा हृदयम् उद्वेगम् अगमत्परम्
अभ्युच्छ्रयश्च रोम्णां वै विक्रियाश्च परंतप
tad asya dṛṣṭvā hṛdayam udvegam agamatparam
abhyucchrayaśca romṇāṃ vai vikriyāśca paraṃtapa
- 6
स तद्वनं व्यनुसरन्विप्रधावन् इतस्ततः
वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणं क्व भवेद् इति
sa tadvanaṃ vyanusaranvipradhāvan itastataḥ
vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kva bhaved iti
- 7
स तेषां छिद्रम् अन्विच्छन्प्रद्रुतो भयपीडितः
न च निर्याति वै दूरं न च तैर्विप्रयुज्यते
sa teṣāṃ chidram anvicchanpradruto bhayapīḍitaḥ
na ca niryāti vai dūraṃ na ca tairviprayujyate
- 8
अथापश्यद्वनं घोरं समन्ताद्वागुरावृतम्
बाहुभ्यां सम्परिष्वक्तं स्त्रिया परमघोरया
athāpaśyadvanaṃ ghoraṃ samantādvāgurāvṛtam
bāhubhyāṃ sampariṣvaktaṃ striyā paramaghorayā
- 9
पञ्चशीर्षधरैर्नागैः शैलैर् इव समुन्नतैः
नभःस्पृशैर्महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम्
pañcaśīrṣadharairnāgaiḥ śailair iva samunnataiḥ
nabhaḥspṛśairmahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanam
- 10
वनमध्ये च तत्राभूद् उदपानः समावृतः
वल्लीभिस्तृणछन्नाभिर्गूढाभिर् अभिसंवृतः
vanamadhye ca tatrābhūd udapānaḥ samāvṛtaḥ
vallībhistṛṇachannābhirgūḍhābhir abhisaṃvṛtaḥ
- 11
पपात स द्विजस्तत्र निगूढे सलिलाशये
विलग्नश्चाभवत्तस्मिंल्लतासंतानसंकटे
papāta sa dvijastatra nigūḍhe salilāśaye
vilagnaścābhavattasmiṃllatāsaṃtānasaṃkaṭe
- 12
पनसस्य यथा जातं वृन्तबद्धं महाफलम्
स तथा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः
panasasya yathā jātaṃ vṛntabaddhaṃ mahāphalam
sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hyadhaḥśirāḥ
- 13
अथ तत्रापि चान्यो ऽस्य भूयो जात उपद्रवः
कूपवीनाहवेलायाम् अपश्यत महागजम्
atha tatrāpi cānyo 'sya bhūyo jāta upadravaḥ
kūpavīnāhavelāyām apaśyata mahāgajam
- 14
षड्वक्त्रं कृष्णशबलं द्विषट्कपदचारिणम्
क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम्
ṣaḍvaktraṃ kṛṣṇaśabalaṃ dviṣaṭkapadacāriṇam
krameṇa parisarpantaṃ vallīvṛkṣasamāvṛtam
- 15
तस्य चापि प्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः
नानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहाः
आसते मधु संभृत्य पूर्वम् एव निकेतजाः
tasya cāpi praśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥ
nānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥ
āsate madhu saṃbhṛtya pūrvam eva niketajāḥ
- 16
भूयो भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ
स्वादनीयानि भूतानां न यैर्बालो ऽपि तृप्यते
bhūyo bhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha
svādanīyāni bhūtānāṃ na yairbālo 'pi tṛpyate
- 17
तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते सदा
तां लम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदा
न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे
teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā prasravate sadā
tāṃ lambamānaḥ sa pumāndhārāṃ pibati sarvadā
na cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṃkaṭe
- 18
अभीप्सति च तां नित्यम् अतृप्तः स पुनः पुनः
न चास्य जीविते राजन्निर्वेदः समजायत
abhīpsati ca tāṃ nityam atṛptaḥ sa punaḥ punaḥ
na cāsya jīvite rājannirvedaḥ samajāyata
- 19
तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिता
कृष्णाः श्वेताश्च तं वृक्षं कुट्टयन्ति स्म मूषकाः
tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitā
kṛṣṇāḥ śvetāśca taṃ vṛkṣaṃ kuṭṭayanti sma mūṣakāḥ
- 20
व्यालैश्च वनदुर्गान्ते स्त्रिया च परमोग्रया
कूपाधस्ताच्च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च
vyālaiśca vanadurgānte striyā ca paramograyā
kūpādhastācca nāgena vīnāhe kuñjareṇa ca
- 21
वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषकेभ्यश्च पञ्चमम्
मधुलोभान्मधुकरैः षष्ठम् आहुर्महद्भयम्
vṛkṣaprapātācca bhayaṃ mūṣakebhyaśca pañcamam
madhulobhānmadhukaraiḥ ṣaṣṭham āhurmahadbhayam
- 22
एवं स वसते तत्र क्षिप्तः संसारसागरे
न चैव जीविताशायां निर्वेदम् उपगच्छति
evaṃ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṃsārasāgare
na caiva jīvitāśāyāṃ nirvedam upagacchati

