30 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता
सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने
vaiśaṃpāyana uvāca
tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā gāndhārī śokakarśitā
sahasā nyapatadbhūmau chinneva kadalī vane
- 2
सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च पुनः पुनः
दुर्योधनम् अभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम्
sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca punaḥ punaḥ
duryodhanam abhiprekṣya śayānaṃ rudhirokṣitam
- 3
परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत्
हा हा पुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया
pariṣvajya ca gāndhārī kṛpaṇaṃ paryadevayat
hā hā putreti śokārtā vilalāpākulendriyā
- 4
सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितम्
वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता
समीपस्थं हृषीकेशम् इदं वचनम् अब्रवीत्
sugūḍhajatru vipulaṃ hāraniṣkaniṣevitam
vāriṇā netrajenoraḥ siñcantī śokatāpitā
samīpasthaṃ hṛṣīkeśam idaṃ vacanam abravīt
- 5
उपस्थिते ऽस्मिन्संग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो
माम् अयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्जलिर्नृपसत्तमः
अस्मिञ्ज्ञातिसमुद्धर्षे जयम् अम्बा ब्रवीतु मे
upasthite 'sminsaṃgrāme jñātīnāṃ saṃkṣaye vibho
mām ayaṃ prāha vārṣṇeya prāñjalirnṛpasattamaḥ
asmiñjñātisamuddharṣe jayam ambā bravītu me
- 6
इत्युक्ते जानती सर्वम् अहं स्वं व्यसनागमम्
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः
ityukte jānatī sarvam ahaṃ svaṃ vyasanāgamam
abruvaṃ puruṣavyāghra yato dharmastato jayaḥ
- 7
यथा न युध्यमानस्त्वं सम्प्रमुह्यसि पुत्रक
ध्रुवं शस्त्रजितांल्लोकान्प्राप्तास्यमरवद्विभो
yathā na yudhyamānastvaṃ sampramuhyasi putraka
dhruvaṃ śastrajitāṃllokānprāptāsyamaravadvibho
- 8
इत्येवम् अब्रुवं पूर्वं नैनं शोचामि वै प्रभो
धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम्
ityevam abruvaṃ pūrvaṃ nainaṃ śocāmi vai prabho
dhṛtarāṣṭraṃ tu śocāmi kṛpaṇaṃ hatabāndhavam
- 9
अमर्षणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम्
शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम्
amarṣaṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kṛtāstraṃ yuddhadurmadam
śayānaṃ vīraśayane paśya mādhava me sutam
- 10
यो ऽयं मूर्धावसिक्तानाम् अग्रे याति परंतपः
सो ऽयं पांसुषु शेते ऽद्य पश्य कालस्य पर्ययम्
yo 'yaṃ mūrdhāvasiktānām agre yāti paraṃtapaḥ
so 'yaṃ pāṃsuṣu śete 'dya paśya kālasya paryayam
- 11
ध्रुवं दुर्योधनो वीरो गतिं नसुलभां गतः
तथा ह्यभिमुखः शेते शयने वीरसेविते
dhruvaṃ duryodhano vīro gatiṃ nasulabhāṃ gataḥ
tathā hyabhimukhaḥ śete śayane vīrasevite
- 12
यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः
महीतलस्थं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते
yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ
mahītalasthaṃ nihataṃ gṛdhrāstaṃ paryupāsate
- 13
यं पुरा व्यजनैर् अग्र्यैर् उपवीजन्ति योषितः
तम् अद्य पक्षव्यजनैर् उपवीजन्ति पक्षिणः
yaṃ purā vyajanair agryair upavījanti yoṣitaḥ
tam adya pakṣavyajanair upavījanti pakṣiṇaḥ
- 14
एष शेते महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः
सिंहेनेव द्विपः संख्ये भीमसेनेन पातितः
eṣa śete mahābāhurbalavānsatyavikramaḥ
siṃheneva dvipaḥ saṃkhye bhīmasenena pātitaḥ
- 15
पश्य दुर्योधनं कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम्
निहतं भीमसेनेन गदाम् उद्यम्य भारत
paśya duryodhanaṃ kṛṣṇa śayānaṃ rudhirokṣitam
nihataṃ bhīmasenena gadām udyamya bhārata
- 16
अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव
अनयद्यः पुरा संख्ये सो ऽनयान्निधनं गतः
akṣauhiṇīrmahābāhurdaśa caikāṃ ca keśava
anayadyaḥ purā saṃkhye so 'nayānnidhanaṃ gataḥ
- 17
एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महारथः
शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः
eṣa duryodhanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ
śārdūla iva siṃhena bhīmasenena pātitaḥ
- 18
विदुरं ह्यवमन्यैष पितरं चैव मन्दभाक्
बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गतः
viduraṃ hyavamanyaiṣa pitaraṃ caiva mandabhāk
bālo vṛddhāvamānena mando mṛtyuvaśaṃ gataḥ
- 19
निःसपत्ना मही यस्य त्रयोदश समाः स्थिता
स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपतिः
niḥsapatnā mahī yasya trayodaśa samāḥ sthitā
sa śete nihato bhūmau putro me pṛthivīpatiḥ
- 20
अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासनात्
पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य वार्ष्णेय न तु तच्चिरम्
apaśyaṃ kṛṣṇa pṛthivīṃ dhārtarāṣṭrānuśāsanāt
pūrṇāṃ hastigavāśvasya vārṣṇeya na tu tacciram
- 21
ताम् एवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासनात्
हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव
tām evādya mahābāho paśyāmyanyānuśāsanāt
hīnāṃ hastigavāśvena kiṃ nu jīvāmi mādhava
- 22
इदं कृच्छ्रतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम
यद् इमाः पर्युपासन्ते हताञ्शूरान्रणे स्त्रियः
idaṃ kṛcchrataraṃ paśya putrasyāpi vadhānmama
yad imāḥ paryupāsante hatāñśūrānraṇe striyaḥ
- 23
प्रकीर्णकेशां सुश्रोणीं दुर्योधनभुजाङ्कगाम्
रुक्मवेदीनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम्
prakīrṇakeśāṃ suśroṇīṃ duryodhanabhujāṅkagām
rukmavedīnibhāṃ paśya kṛṣṇa lakṣmaṇamātaram
- 24
नूनम् एषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे
भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी
nūnam eṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje
bhujāvāśritya ramate subhujasya manasvinī
- 25
कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते
पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे
kathaṃ tu śatadhā nedaṃ hṛdayaṃ mama dīryate
paśyantyā nihataṃ putraṃ putreṇa sahitaṃ raṇe
- 26
पुत्रं रुधिरसंसिक्तम् उपजिघ्रत्य् अनिन्दिता
दुर्योधनं तु वामोरूः पाणिना परिमार्जति
putraṃ rudhirasaṃsiktam upajighraty aninditā
duryodhanaṃ tu vāmorūḥ pāṇinā parimārjati
- 27
किं नु शोचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी
तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा
kiṃ nu śocati bhartāraṃ putraṃ caiṣā manasvinī
tathā hyavasthitā bhāti putraṃ cāpyabhivīkṣya sā
- 28
स्वशिरः पञ्चशाखाभ्याम् अभिहत्यायतेक्षणा
पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव
svaśiraḥ pañcaśākhābhyām abhihatyāyatekṣaṇā
patatyurasi vīrasya kururājasya mādhava
- 29
पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा
मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी
puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntaraprabhā
mukhaṃ vimṛjya putrasya bhartuścaiva tapasvinī
- 30
यदि चाप्यागमाः सन्ति यदि वा श्रुतयस्तथा
ध्रुवं लोकान् अवाप्तो ऽयं नृपो बाहुबलार्जितान्
yadi cāpyāgamāḥ santi yadi vā śrutayastathā
dhruvaṃ lokān avāpto 'yaṃ nṛpo bāhubalārjitān

