82 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसो ऽरुणिर्यतिः
नैते गृहान्ब्रह्मसुता ह्य् आवसन्नूर्ध्वरेतसः
maitreya uvāca
sanakādyā nāradaśca ṛbhurhaṃso 'ruṇiryatiḥ
naite gṛhānbrahmasutā hy āvasannūrdhvaretasaḥ
- 2
मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन्
असूत मिथुनं तत्तु निरृतिर्जगृहे ऽप्रजः
mṛṣādharmasya bhāryāsīddambhaṃ māyāṃ ca śatruhan
asūta mithunaṃ tattu nirṛtirjagṛhe 'prajaḥ
- 3
तयोः समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते
ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्तिः स्वसा कलिः
tayoḥ samabhavallobho nikṛtiśca mahāmate
tābhyāṃ krodhaśca hiṃsā ca yadduruktiḥ svasā kaliḥ
- 4
दुरुक्तौ कलिर् आधत्त भयं मृत्युं च सत्तम
तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा
duruktau kalir ādhatta bhayaṃ mṛtyuṃ ca sattama
tayośca mithunaṃ jajñe yātanā nirayastathā
- 5
सङ्ग्रहेण मयाख्यातः प्रतिसर्गस्तवानघ
त्रिः श्रुत्वैतत्पुमान्पुण्यं विधुनोत्य् आत्मनो मलम्
saṅgraheṇa mayākhyātaḥ pratisargastavānagha
triḥ śrutvaitatpumānpuṇyaṃ vidhunoty ātmano malam
- 6
अथातः कीर्तये वंशं पुण्यकीर्तेः कुरूद्वह
स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेर् अंशांशजन्मनः
athātaḥ kīrtaye vaṃśaṃ puṇyakīrteḥ kurūdvaha
svāyambhuvasyāpi manorharer aṃśāṃśajanmanaḥ
- 7
प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापतेः सुतौ
वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगतः स्थितौ
priyavratottānapādau śatarūpāpateḥ sutau
vāsudevasya kalayā rakṣāyāṃ jagataḥ sthitau
- 8
जाये उत्तानपादस्य सुनीतिः सुरुचिस्तयोः
सुरुचिः प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुवः
jāye uttānapādasya sunītiḥ surucistayoḥ
suruciḥ preyasī patyurnetarā yatsuto dhruvaḥ
- 9
एकदा सुरुचेः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य लालयन्
उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत
ekadā suruceḥ putram aṅkam āropya lālayan
uttamaṃ nārurukṣantaṃ dhruvaṃ rājābhyanandata
- 10
तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास्तनयं ध्रुवम्
सुरुचिः शृण्वतो राज्ञः सेर्ष्यम् आहातिगर्विता
tathā cikīrṣamāṇaṃ taṃ sapatnyāstanayaṃ dhruvam
suruciḥ śṛṇvato rājñaḥ serṣyam āhātigarvitā
- 11
न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवान् आरोढुम् अर्हति
न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षाव् अपि नृपात्मजः
na vatsa nṛpaterdhiṣṇyaṃ bhavān āroḍhum arhati
na gṛhīto mayā yattvaṃ kukṣāv api nṛpātmajaḥ
- 12
बालो ऽसि बत नात्मानम् अन्यस्त्रीगर्भसंभृतम्
नूनं वेद भवान्यस्य दुर्लभे ऽर्थे मनोरथः
bālo 'si bata nātmānam anyastrīgarbhasaṃbhṛtam
nūnaṃ veda bhavānyasya durlabhe 'rthe manorathaḥ
- 13
तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे
गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम्
tapasārādhya puruṣaṃ tasyaivānugraheṇa me
garbhe tvaṃ sādhayātmānaṃ yadīcchasi nṛpāsanam
- 14
मैत्रेय उवाच
मातुः सपत्न्याः स दुरुक्तिविद्धः श्वसन्रुषा दण्डहतो यथाहिः
हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातुः प्ररुदन्सकाशम्
maitreya uvāca
mātuḥ sapatnyāḥ sa duruktividdhaḥ śvasanruṣā daṇḍahato yathāhiḥ
hitvā miṣantaṃ pitaraṃ sannavācaṃ jagāma mātuḥ prarudansakāśam
- 15
तं निःश्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिर् उत्सङ्ग उदूह्य बालम्
निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्न्या
taṃ niḥśvasantaṃ sphuritādharoṣṭhaṃ sunītir utsaṅga udūhya bālam
niśamya tatpauramukhānnitāntaṃ sā vivyathe yadgaditaṃ sapatnyā
- 16
सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोकदावाग्निना दावलतेव बाला
वाक्यं सपत्न्याः स्मरती सरोजश्रिया दृशा बाष्पकलाम् उवाह
sotsṛjya dhairyaṃ vilalāpa śokadāvāgninā dāvalateva bālā
vākyaṃ sapatnyāḥ smaratī sarojaśriyā dṛśā bāṣpakalām uvāha
- 17
दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पारम् अपश्यती बालकम् आह बाला
मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदुःखदस्तत्
dīrghaṃ śvasantī vṛjinasya pāram apaśyatī bālakam āha bālā
māmaṅgalaṃ tāta pareṣu maṃsthā bhuṅkte jano yatparaduḥkhadastat
- 18
सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीतः
स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुम् इडस्पतिर्माम्
satyaṃ surucyābhihitaṃ bhavānme yaddurbhagāyā udare gṛhītaḥ
stanyena vṛddhaśca vilajjate yāṃ bhāryeti vā voḍhum iḍaspatirmām
- 19
आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यद् अव्यलीकम्
आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसे ऽध्यासनम् उत्तमो यथा
ātiṣṭha tattāta vimatsarastvam uktaṃ samātrāpi yad avyalīkam
ārādhayādhokṣajapādapadmaṃ yadīcchase 'dhyāsanam uttamo yathā
- 20
यस्याङ्घ्रिपद्मं परिचर्य विश्वविभावनायात्तगुणाभिपत्तेः
अजो ऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम्
yasyāṅghripadmaṃ paricarya viśvavibhāvanāyāttaguṇābhipatteḥ
ajo 'dhyatiṣṭhatkhalu pārameṣṭhyaṃ padaṃ jitātmaśvasanābhivandyam
- 21
तथा मनुर्वो भगवान्पितामहो यम् एकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखैः
इष्ट्वाभिपेदे दुरवापम् अन्यतो भौमं सुखं दिव्यम् अथापवर्ग्यम्
tathā manurvo bhagavānpitāmaho yam ekamatyā purudakṣiṇairmakhaiḥ
iṣṭvābhipede duravāpam anyato bhaumaṃ sukhaṃ divyam athāpavargyam
- 22
तम् एव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम्
अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्य् अवस्थाप्य भजस्व पूरुषम्
tam eva vatsāśraya bhṛtyavatsalaṃ mumukṣubhirmṛgyapadābjapaddhatim
ananyabhāve nijadharmabhāvite manasy avasthāpya bhajasva pūruṣam
- 23
नान्यं ततः पद्मपलाशलोचनाद्दुःखच्छिदं ते मृगयामि कंचन
यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैर् अङ्ग विमृग्यमाणया
nānyaṃ tataḥ padmapalāśalocanādduḥkhacchidaṃ te mṛgayāmi kaṃcana
yo mṛgyate hastagṛhītapadmayā śriyetarair aṅga vimṛgyamāṇayā
- 24
मैत्रेय उवाच
एवं संजल्पितं मातुर् आकर्ण्यार्थागमं वचः
संनियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितुः पुरात्
maitreya uvāca
evaṃ saṃjalpitaṃ mātur ākarṇyārthāgamaṃ vacaḥ
saṃniyamyātmanātmānaṃ niścakrāma pituḥ purāt
- 25
नारदस्तद् उपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम्
स्पृष्ट्वा मूर्धन्य् अघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मितः
nāradastad upākarṇya jñātvā tasya cikīrṣitam
spṛṣṭvā mūrdhany aghaghnena pāṇinā prāha vismitaḥ
- 26
अहो तेजः क्षत्रियाणां मानभङ्गम् अमृष्यताम्
बालो ऽप्य् अयं हृदा धत्ते यत्समातुर् असद्वचः
aho tejaḥ kṣatriyāṇāṃ mānabhaṅgam amṛṣyatām
bālo 'py ayaṃ hṛdā dhatte yatsamātur asadvacaḥ
- 27
नारद उवाच
नाधुनाप्य् अवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक
लक्षयामः कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु
nārada uvāca
nādhunāpy avamānaṃ te sammānaṃ vāpi putraka
lakṣayāmaḥ kumārasya saktasya krīḍanādiṣu
- 28
विकल्पे विद्यमाने ऽपि न ह्य् असंतोषहेतवः
पुंसो मोहम् ऋते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभिः
vikalpe vidyamāne 'pi na hy asaṃtoṣahetavaḥ
puṃso moham ṛte bhinnā yalloke nijakarmabhiḥ
- 29
परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुषः
दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुधः
parituṣyettatastāta tāvanmātreṇa pūruṣaḥ
daivopasāditaṃ yāvadvīkṣyeśvaragatiṃ budhaḥ
- 30
अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि
यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम
atha mātropadiṣṭena yogenāvarurutsasi
yatprasādaṃ sa vai puṃsāṃ durārādhyo mato mama

