46 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिनः
गोप्तर्यसति वै नॄणां पश्यन्तः पशुसाम्यताम्
maitreya uvāca
bhṛgvādayaste munayo lokānāṃ kṣemadarśinaḥ
goptaryasati vai nṝṇāṃ paśyantaḥ paśusāmyatām
- 2
वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिनः
प्रकृत्यसंमतं वेनमभ्यषिञ्चन्पतिं भुवः
vīramātaramāhūya sunīthāṃ brahmavādinaḥ
prakṛtyasaṃmataṃ venamabhyaṣiñcanpatiṃ bhuvaḥ
- 3
श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम्
निलिल्युर्दस्यवः सद्यः सर्पत्रस्ता इवाखवः
śrutvā nṛpāsanagataṃ venamatyugraśāsanam
nililyurdasyavaḥ sadyaḥ sarpatrastā ivākhavaḥ
- 4
स आरूढनृपस्थान उन्नद्धो ऽष्टविभूतिभिः
अवमेने महाभागान्स्तब्धः संभावितः स्वतः
sa ārūḍhanṛpasthāna unnaddho 'ṣṭavibhūtibhiḥ
avamene mahābhāgānstabdhaḥ saṃbhāvitaḥ svataḥ
- 5
एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विपः
पर्यटन्रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी
evaṃ madāndha utsikto niraṅkuśa iva dvipaḥ
paryaṭanrathamāsthāya kampayanniva rodasī
- 6
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजाः क्वचित्
इति न्यवारयद्धर्मं भेरीघोषेण सर्वशः
na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ dvijāḥ kvacit
iti nyavārayaddharmaṃ bherīghoṣeṇa sarvaśaḥ
- 7
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम्
विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचुः स्म सत्रिणः
venasyāvekṣya munayo durvṛttasya viceṣṭitam
vimṛśya lokavyasanaṃ kṛpayocuḥ sma satriṇaḥ
- 8
अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत्
दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयोः
aho ubhayataḥ prāptaṃ lokasya vyasanaṃ mahat
dāruṇyubhayato dīpte iva taskarapālayoḥ
- 9
अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हणः
ततो ऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम्
arājakabhayādeṣa kṛto rājātadarhaṇaḥ
tato 'pyāsīdbhayaṃ tvadya kathaṃ syātsvasti dehinām
- 10
अहेरिव पयःपोषः पोषकस्याप्यनर्थभृत्
वेनः प्रकृत्यैव खलः सुनीथागर्भसम्भवः
aheriva payaḥpoṣaḥ poṣakasyāpyanarthabhṛt
venaḥ prakṛtyaiva khalaḥ sunīthāgarbhasambhavaḥ
- 11
निरूपितः प्रजापालः स जिघांसति वै प्रजाः
तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत्
nirūpitaḥ prajāpālaḥ sa jighāṃsati vai prajāḥ
tathāpi sāntvayemāmuṃ nāsmāṃstatpātakaṃ spṛśet
- 12
तद्विद्वद्भिरसद्वृत्तो वेनो ऽस्माभिः कृतो नृपः
सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत्
tadvidvadbhirasadvṛtto veno 'smābhiḥ kṛto nṛpaḥ
sāntvito yadi no vācaṃ na grahīṣyatyadharmakṛt
- 13
लोकधिक्कारसंदग्धं दहिष्यामः स्वतेजसा
एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यवः
उपव्रज्याब्रुवन्वेनं सान्त्वयित्वा च सामभिः
lokadhikkārasaṃdagdhaṃ dahiṣyāmaḥ svatejasā
evamadhyavasāyainaṃ munayo gūḍhamanyavaḥ
upavrajyābruvanvenaṃ sāntvayitvā ca sāmabhiḥ
- 14
मुनय ऊचुः
नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भोः
आयुःश्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम्
munaya ūcuḥ
nṛpavarya nibodhaitadyatte vijñāpayāma bhoḥ
āyuḥśrībalakīrtīnāṃ tava tāta vivardhanam
- 15
धर्म आचरितः पुंसां वाङ्मनःकायबुद्धिभिः
लोकान्विशोकान्वितरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम्
dharma ācaritaḥ puṃsāṃ vāṅmanaḥkāyabuddhibhiḥ
lokānviśokānvitaratyathānantyamasaṅginām
- 16
स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षणः
यस्मिन्विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति
sa te mā vinaśedvīra prajānāṃ kṣemalakṣaṇaḥ
yasminvinaṣṭe nṛpatiraiśvaryādavarohati
- 17
राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्यः प्रजा नृपः
रक्षन्यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते
rājannasādhvamātyebhyaścorādibhyaḥ prajā nṛpaḥ
rakṣanyathā baliṃ gṛhṇanniha pretya ca modate
- 18
यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान्यज्ञपूरुषः
इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितैः
yasya rāṣṭre pure caiva bhagavānyajñapūruṣaḥ
ijyate svena dharmeṇa janairvarṇāśramānvitaiḥ
- 19
तस्य राज्ञो महाभाग भगवान्भूतभावनः
परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने
tasya rājño mahābhāga bhagavānbhūtabhāvanaḥ
parituṣyati viśvātmā tiṣṭhato nijaśāsane
- 20
तस्मिंस्तुष्टे किम् अप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे
लोकाः सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृताः
tasmiṃstuṣṭe kim aprāpyaṃ jagatāmīśvareśvare
lokāḥ sapālā hyetasmai haranti balimādṛtāḥ
- 21
तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम्
यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन्स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि
taṃ sarvalokāmarayajñasaṅgrahaṃ trayīmayaṃ dravyamayaṃ tapomayam
yajñairvicitrairyajato bhavāya te rājansvadeśānanuroddhumarhasi
- 22
यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभिर्वितायमानेन सुराः कला हरेः
स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम्
yajñena yuṣmadviṣaye dvijātibhirvitāyamānena surāḥ kalā hareḥ
sviṣṭāḥ sutuṣṭāḥ pradiśanti vāñchitaṃ taddhelanaṃ nārhasi vīra ceṣṭitum
- 23
वेन उवाच
बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिनः
ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते
vena uvāca
bāliśā bata yūyaṃ vā adharme dharmamāninaḥ
ye vṛttidaṃ patiṃ hitvā jāraṃ patimupāsate
- 24
अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम्
नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च
avajānantyamī mūḍhā nṛparūpiṇamīśvaram
nānuvindanti te bhadramiha loke paratra ca
- 25
को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी
भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम्
ko yajñapuruṣo nāma yatra vo bhaktirīdṛśī
bhartṛsnehavidūrāṇāṃ yathā jāre kuyoṣitām
- 26
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रविः
पर्जन्यो धनदः सोमः क्षितिरग्निरपाम्पतिः
viṣṇurviriñco giriśa indro vāyuryamo raviḥ
parjanyo dhanadaḥ somaḥ kṣitiragnirapāmpatiḥ
- 27
एते चान्ये च विबुधाः प्रभवो वरशापयोः
देहे भवन्ति नृपतेः सर्वदेवमयो नृपः
ete cānye ca vibudhāḥ prabhavo varaśāpayoḥ
dehe bhavanti nṛpateḥ sarvadevamayo nṛpaḥ
- 28
तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सराः
बलिं च मह्यं हरत मत्तो ऽन्यः को ऽग्रभुक्पुमान्
tasmānmāṃ karmabhirviprā yajadhvaṃ gatamatsarāḥ
baliṃ ca mahyaṃ harata matto 'nyaḥ ko 'grabhukpumān
- 29
मैत्रेय उवाच
इत्थं विपर्ययमतिः पापीयानुत्पथं गतः
अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गलः
maitreya uvāca
itthaṃ viparyayamatiḥ pāpīyānutpathaṃ gataḥ
anunīyamānastadyācñāṃ na cakre bhraṣṭamaṅgalaḥ
- 30
इति ते ऽसत्कृतास्तेन द्विजाः पण्डितमानिना
भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधुः
iti te 'satkṛtāstena dvijāḥ paṇḍitamāninā
bhagnāyāṃ bhavyayācñāyāṃ tasmai vidura cukrudhuḥ

