65 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश्च जज्ञिरे
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिर् इति विश्रुताः
maitreya uvāca
manostu śatarūpāyāṃ tisraḥ kanyāśca jajñire
ākūtirdevahūtiśca prasūtir iti viśrutāḥ
- 2
आकूतिं रुचये प्रादाद् अपि भ्रातृमतीं नृपः
पुत्रिकाधर्मम् आश्रित्य शतरूपानुमोदितः
ākūtiṃ rucaye prādād api bhrātṛmatīṃ nṛpaḥ
putrikādharmam āśritya śatarūpānumoditaḥ
- 3
प्रजापतिः स भगवान्रुचिस्तस्याम् अजीजनत्
मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना
prajāpatiḥ sa bhagavānrucistasyām ajījanat
mithunaṃ brahmavarcasvī parameṇa samādhinā
- 4
यस्तयोः पुरुषः साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक्
या स्त्री सा दक्षिणा भूतेर् अंशभूतानपायिनी
yastayoḥ puruṣaḥ sākṣādviṣṇuryajñasvarūpadhṛk
yā strī sā dakṣiṇā bhūter aṃśabhūtānapāyinī
- 5
आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्याः पुत्रं विततरोचिषम्
स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम्
āninye svagṛhaṃ putryāḥ putraṃ vitatarociṣam
svāyambhuvo mudā yukto rucirjagrāha dakṣiṇām
- 6
तां कामयानां भगवान् उवाह यजुषां पतिः
तुष्टायां तोषम् आपन्नो ऽजनयद्द्वादशात्मजान्
tāṃ kāmayānāṃ bhagavān uvāha yajuṣāṃ patiḥ
tuṣṭāyāṃ toṣam āpanno 'janayaddvādaśātmajān
- 7
तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिर् इडस्पतिः
इध्मः कविर्विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्विषट्
toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣo bhadraḥ śāntir iḍaspatiḥ
idhmaḥ kavirvibhuḥ svahnaḥ sudevo rocano dviṣaṭ
- 8
तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे
मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञः सुरगणेश्वरः
tuṣitā nāma te devā āsansvāyambhuvāntare
marīcimiśrā ṛṣayo yajñaḥ suragaṇeśvaraḥ
- 9
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ
तत्पुत्रपौत्रनप्तॄणाम् अनुवृत्तं तदन्तरम्
priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau
tatputrapautranaptṝṇām anuvṛttaṃ tadantaram
- 10
देवहूतिम् अदात्तात कर्दमायात्मजां मनुः
तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम
devahūtim adāttāta kardamāyātmajāṃ manuḥ
tatsambandhi śrutaprāyaṃ bhavatā gadato mama
- 11
दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनुः
प्रायच्छद्यत्कृतः सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान्
dakṣāya brahmaputrāya prasūtiṃ bhagavānmanuḥ
prāyacchadyatkṛtaḥ sargastrilokyāṃ vitato mahān
- 12
याः कर्दमसुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नयः
तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे
yāḥ kardamasutāḥ proktā nava brahmarṣipatnayaḥ
tāsāṃ prasūtiprasavaṃ procyamānaṃ nibodha me
- 13
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा
कश्यपं पूर्णिमानं च ययोर् आपूरितं जगत्
patnī marīcestu kalā suṣuve kardamātmajā
kaśyapaṃ pūrṇimānaṃ ca yayor āpūritaṃ jagat
- 14
पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप
देवकुल्यां हरेः पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिवः
pūrṇimāsūta virajaṃ viśvagaṃ ca parantapa
devakulyāṃ hareḥ pādaśaucādyābhūtsariddivaḥ
- 15
अत्रेः पत्न्य् अनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशसः सुतान्
दत्तं दुर्वाससं सोमम् आत्मेशब्रह्मसम्भवान्
atreḥ patny anasūyā trīñjajñe suyaśasaḥ sutān
dattaṃ durvāsasaṃ somam ātmeśabrahmasambhavān
- 16
विदुर उवाच
अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठाः स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः
किंचिच्चिकीर्षवो जाता एतद् आख्याहि मे गुरो
vidura uvāca
atrergṛhe suraśreṣṭhāḥ sthityutpattyantahetavaḥ
kiṃciccikīrṣavo jātā etad ākhyāhi me guro
- 17
मैत्रेय उवाच
ब्रह्मणा चोदितः सृष्टाव् अत्रिर्ब्रह्मविदां वरः
सह पत्न्या ययाव् ऋक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थितः
maitreya uvāca
brahmaṇā coditaḥ sṛṣṭāv atrirbrahmavidāṃ varaḥ
saha patnyā yayāv ṛkṣaṃ kulādriṃ tapasi sthitaḥ
- 18
तस्मिन्प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने
वार्भिः स्रवद्भिर् उद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः
tasminprasūnastabakapalāśāśokakānane
vārbhiḥ sravadbhir udghuṣṭe nirvindhyāyāḥ samantataḥ
- 19
प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनिः
अतिष्ठद् एकपादेन निर्द्वन्द्वो ऽनिलभोजनः
prāṇāyāmena saṃyamya mano varṣaśataṃ muniḥ
atiṣṭhad ekapādena nirdvandvo 'nilabhojanaḥ
- 20
शरणं तं प्रपद्ये ऽहं य एव जगदीश्वरः
प्रजाम् आत्मसमां मह्यं प्रयच्छत्व् इति चिन्तयन्
śaraṇaṃ taṃ prapadye 'haṃ ya eva jagadīśvaraḥ
prajām ātmasamāṃ mahyaṃ prayacchatv iti cintayan
- 21
तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना
निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः
tapyamānaṃ tribhuvanaṃ prāṇāyāmaidhasāgninā
nirgatena munermūrdhnaḥ samīkṣya prabhavastrayaḥ
- 22
अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगैः
वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययुः
apsaromunigandharvasiddhavidyādharoragaiḥ
vitāyamānayaśasastadāśramapadaṃ yayuḥ
- 23
तत्प्रादुर्भावसंयोग विद्योतितमना मुनिः
उत्तिष्ठन्न् एकपादेन ददर्श विबुधर्षभान्
tatprādurbhāvasaṃyoga vidyotitamanā muniḥ
uttiṣṭhann ekapādena dadarśa vibudharṣabhān
- 24
प्रणम्य दण्डवद्भूमाव् उपतस्थे ऽर्हणाञ्जलिः
वृषहंससुपर्णस्थान्स्वैः स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान्
praṇamya daṇḍavadbhūmāv upatasthe 'rhaṇāñjaliḥ
vṛṣahaṃsasuparṇasthānsvaiḥ svaiścihnaiśca cihnitān
- 25
कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान्
तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिर् अक्षिणी
kṛpāvalokena hasadvadanenopalambhitān
tadrociṣā pratihate nimīlya munir akṣiṇī
- 26
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्न् अस्तावीत्संहताञ्जलिः
श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः
cetastatpravaṇaṃ yuñjann astāvītsaṃhatāñjaliḥ
ślakṣṇayā sūktayā vācā sarvalokagarīyasaḥ
- 27
अत्रिर् उवाच
विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानैर्मायागुणैर् अनुयुगं विगृहीतदेहाः
ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतो ऽस्म्य् अहं वस्तेभ्यः क एव भवतां म इहोपहूतः
atrir uvāca
viśvodbhavasthitilayeṣu vibhajyamānairmāyāguṇair anuyugaṃ vigṛhītadehāḥ
te brahmaviṣṇugiriśāḥ praṇato 'smy ahaṃ vastebhyaḥ ka eva bhavatāṃ ma ihopahūtaḥ
- 28
एको मयेह भगवान्विविधप्रधानैश्चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम्
अत्रागतास्तनुभृतां मनसो ऽपि दूराद्ब्रूत प्रसीदत महान् इह विस्मयो मे
eko mayeha bhagavānvividhapradhānaiścittīkṛtaḥ prajananāya kathaṃ nu yūyam
atrāgatāstanubhṛtāṃ manaso 'pi dūrādbrūta prasīdata mahān iha vismayo me
- 29
मैत्रेय उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभाः
प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तम् ऋषिं प्रभो
maitreya uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā trayaste vibudharṣabhāḥ
pratyāhuḥ ślakṣṇayā vācā prahasya tam ṛṣiṃ prabho
- 30
देवा ऊचुः
यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा
सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन्यद्वै ध्यायति ते वयम्
devā ūcuḥ
yathā kṛtaste saṅkalpo bhāvyaṃ tenaiva nānyathā
satsaṅkalpasya te brahmanyadvai dhyāyati te vayam

