32 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम्
पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना
maitreya uvāca
itthaṃ pṛthumabhiṣṭūya ruṣā prasphuritādharam
punarāhāvanirbhītā saṃstabhyātmānamātmanā
- 2
संनियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे
सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः
saṃniyacchābhibho manyuṃ nibodha śrāvitaṃ ca me
sarvataḥ sāramādatte yathā madhukaro budhaḥ
- 3
अस्मिन्लोके ऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये
asminloke 'thavāmuṣminmunibhistattvadarśibhiḥ
dṛṣṭā yogāḥ prayuktāśca puṃsāṃ śreyaḥprasiddhaye
- 4
तानातिष्ठति यः सम्यगुपायान्पूर्वदर्शितान्
अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान्विन्दते ऽञ्जसा
tānātiṣṭhati yaḥ samyagupāyānpūrvadarśitān
avaraḥ śraddhayopeta upeyānvindate 'ñjasā
- 5
तान् अनादृत्य यो ऽविद्वान् अर्थान् आरभते स्वयम्
तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुनः पुनः
tān anādṛtya yo 'vidvān arthān ārabhate svayam
tasya vyabhicarantyarthā ārabdhāśca punaḥ punaḥ
- 6
पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते
भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतैः
purā sṛṣṭā hyoṣadhayo brahmaṇā yā viśāmpate
bhujyamānā mayā dṛṣṭā asadbhiradhṛtavrataiḥ
- 7
अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकैः
चोरीभूते ऽथ लोके ऽहं यज्ञार्थे ऽग्रसमोषधीः
apālitānādṛtā ca bhavadbhirlokapālakaiḥ
corībhūte 'tha loke 'haṃ yajñārthe 'grasamoṣadhīḥ
- 8
नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा
तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति
nūnaṃ tā vīrudhaḥ kṣīṇā mayi kālena bhūyasā
tatra yogena dṛṣṭena bhavānādātumarhati
- 9
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव
धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम्
vatsaṃ kalpaya me vīra yenāhaṃ vatsalā tava
dhokṣye kṣīramayānkāmānanurūpaṃ ca dohanam
- 10
दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन
अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान्वाञ्छते यदि
dogdhāraṃ ca mahābāho bhūtānāṃ bhūtabhāvana
annamīpsitamūrjasvadbhagavānvāñchate yadi
- 11
समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पयः
अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो
samāṃ ca kuru māṃ rājandevavṛṣṭaṃ yathā payaḥ
apartāvapi bhadraṃ te upāvarteta me vibho
- 12
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः
वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधीः
iti priyaṃ hitaṃ vākyaṃ bhuva ādāya bhūpatiḥ
vatsaṃ kṛtvā manuṃ pāṇāvaduhatsakalauṣadhīḥ
- 13
तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधाः
ततो ऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथुभाविताम्
tathāpare ca sarvatra sāramādadate budhāḥ
tato 'nye ca yathākāmaṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām
- 14
ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम
वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि
ṛṣayo duduhurdevīmindriyeṣvatha sattama
vatsaṃ bṛhaspatiṃ kṛtvā payaśchandomayaṃ śuci
- 15
कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन्
हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः
kṛtvā vatsaṃ suragaṇā indraṃ somamadūduhan
hiraṇmayena pātreṇa vīryamojo balaṃ payaḥ
- 16
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम्
विधायादूदुहन्क्षीरमयःपात्रे सुरासवम्
daiteyā dānavā vatsaṃ prahlādamasurarṣabham
vidhāyādūduhankṣīramayaḥpātre surāsavam
- 17
गन्धर्वाप्सरसो ऽधुक्षन्पात्रे पद्ममये पयः
वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम्
gandharvāpsaraso 'dhukṣanpātre padmamaye payaḥ
vatsaṃ viśvāvasuṃ kṛtvā gāndharvaṃ madhu saubhagam
- 18
वत्सेन पितरो ऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत
आमपात्रे महाभागाः श्रद्धया श्राद्धदेवताः
vatsena pitaro 'ryamṇā kavyaṃ kṣīramadhukṣata
āmapātre mahābhāgāḥ śraddhayā śrāddhadevatāḥ
- 19
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः संकल्पनामयीम्
सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः
prakalpya vatsaṃ kapilaṃ siddhāḥ saṃkalpanāmayīm
siddhiṃ nabhasi vidyāṃ ca ye ca vidyādharādayaḥ
- 20
अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम्
मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम्
anye ca māyino māyāmantardhānādbhutātmanām
mayaṃ prakalpya vatsaṃ te duduhurdhāraṇāmayīm
- 21
यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः
भूतेशवत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम्
yakṣarakṣāṃsi bhūtāni piśācāḥ piśitāśanāḥ
bhūteśavatsā duduhuḥ kapāle kṣatajāsavam
- 22
तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश्च तक्षकम्
विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पयः
tathāhayo dandaśūkāḥ sarpā nāgāśca takṣakam
vidhāya vatsaṃ duduhurbilapātre viṣaṃ payaḥ
- 23
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम्
अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः
paśavo yavasaṃ kṣīraṃ vatsaṃ kṛtvā ca govṛṣam
araṇyapātre cādhukṣanmṛgendreṇa ca daṃṣṭriṇaḥ
- 24
क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे
सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च
kravyādāḥ prāṇinaḥ kravyaṃ duduhuḥ sve kalevare
suparṇavatsā vihagāścaraṃ cācarameva ca
- 25
वटवत्सा वनस्पतयः पृथग्रसमयं पयः
गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून्स्वसानुषु
vaṭavatsā vanaspatayaḥ pṛthagrasamayaṃ payaḥ
girayo himavadvatsā nānādhātūnsvasānuṣu
- 26
सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक्पयः
सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथुभाविताम्
sarve svamukhyavatsena sve sve pātre pṛthakpayaḥ
sarvakāmadughāṃ pṛthvīṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām
- 27
एवं पृथ्वादयः पृथ्वीमन्नादाः स्वन्नमात्मनः
दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह
evaṃ pṛthvādayaḥ pṛthvīmannādāḥ svannamātmanaḥ
dohavatsādibhedena kṣīrabhedaṃ kurūdvaha
- 28
ततो महीपतिः प्रीतः सर्वकामदुघां पृथुः
दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सलः
tato mahīpatiḥ prītaḥ sarvakāmadughāṃ pṛthuḥ
duhitṛtve cakāremāṃ premṇā duhitṛvatsalaḥ
- 29
चूर्णयन्स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट्
भूमण्डलमिदं वैन्यः प्रायश्चक्रे समं विभुः
cūrṇayansvadhanuṣkoṭyā girikūṭāni rājarāṭ
bhūmaṇḍalamidaṃ vainyaḥ prāyaścakre samaṃ vibhuḥ
- 30
अथास्मिन्भगवान्वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता
निवासान्कल्पयांचक्रे तत्र तत्र यथार्हतः
athāsminbhagavānvainyaḥ prajānāṃ vṛttidaḥ pitā
nivāsānkalpayāṃcakre tatra tatra yathārhataḥ

