39 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान्
आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्गः प्रजापतिः
maitreya uvāca
dṛṣṭvātmānaṃ pravayasamekadā vainya ātmavān
ātmanā vardhitāśeṣasvānusargaḥ prajāpatiḥ
- 2
जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम्
निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान्
jagatastasthuṣaścāpi vṛttido dharmabhṛtsatām
niṣpāditeśvarādeśo yadarthamiha jajñivān
- 3
आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव
प्रजासु विमनःस्वेकः सदारो ऽगात्तपोवनम्
ātmajeṣvātmajāṃ nyasya virahādrudatīmiva
prajāsu vimanaḥsvekaḥ sadāro 'gāttapovanam
- 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसंमते
आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा
tatrāpyadābhyaniyamo vaikhānasasusaṃmate
ārabdha ugratapasi yathā svavijaye purā
- 5
कन्दमूलफलाहारः शुष्कपर्णाशनः क्वचित्
अब्भक्षः कतिचित्पक्षान्वायुभक्षस्ततः परम्
kandamūlaphalāhāraḥ śuṣkaparṇāśanaḥ kvacit
abbhakṣaḥ katicitpakṣānvāyubhakṣastataḥ param
- 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनिः
आकण्ठमग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिलेशयः
grīṣme pañcatapā vīro varṣāsvāsāraṣāṇmuniḥ
ākaṇṭhamagnaḥ śiśire udake sthaṇḍileśayaḥ
- 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिलः
आरिराधयिषुः कृष्णमचरत्तप उत्तमम्
titikṣuryatavāgdānta ūrdhvaretā jitānilaḥ
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇamacarattapa uttamam
- 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशयः
प्राणायामैः संनिरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धनः
tena kramānusiddhena dhvastakarmamalāśayaḥ
prāṇāyāmaiḥ saṃniruddhaṣaḍvargaśchinnabandhanaḥ
- 9
सनत्कुमारो भगवान्यदाहाध्यात्मिकं परम्
योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभः
sanatkumāro bhagavānyadāhādhyātmikaṃ param
yogaṃ tenaiva puruṣamabhajatpuruṣarṣabhaḥ
- 10
भगवद्धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा
भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत्
bhagavaddharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā
bhaktirbhagavati brahmaṇyananyaviṣayābhavat
- 11
तस्यानया भगवतः परिकर्मशुद्धसत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या
ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिछेद संशयपदं निजजीवकोशम्
tasyānayā bhagavataḥ parikarmaśuddhasattvātmanastadanusaṃsmaraṇānupūrtyā
jñānaṃ viraktimadabhūnniśitena yena cicheda saṃśayapadaṃ nijajīvakośam
- 12
छिन्नान्यधीर् अधिगतात्मगतिर्निरीहस्तत्तत्यजे ऽछिनदिदं वयुनेन येन
तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात्
chinnānyadhīr adhigatātmagatirnirīhastattatyaje 'chinadidaṃ vayunena yena
tāvanna yogagatibhiryatirapramatto yāvadgadāgrajakathāsu ratiṃ na kuryāt
- 13
एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि
ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम्
evaṃ sa vīrapravaraḥ saṃyojyātmānamātmani
brahmabhūto dṛḍhaṃ kāle tatyāja svaṃ kalevaram
- 14
संपीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनैः
नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुरःकण्ठशीर्षणि
saṃpīḍya pāyuṃ pārṣṇibhyāṃ vāyumutsārayañchanaiḥ
nābhyāṃ koṣṭheṣvavasthāpya hṛduraḥkaṇṭhaśīrṣaṇi
- 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः
वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत्
utsarpayaṃstu taṃ mūrdhni krameṇāveśya niḥspṛhaḥ
vāyuṃ vāyau kṣitau kāyaṃ tejastejasyayūyujat
- 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागशः
क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम्
khānyākāśe dravaṃ toye yathāsthānaṃ vibhāgaśaḥ
kṣitimambhasi tattejasyado vāyau nabhasyamum
- 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम्
भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि संदधे
indriyeṣu manastāni tanmātreṣu yathodbhavam
bhūtādināmūnyutkṛṣya mahatyātmani saṃdadhe
- 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात्
तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान्
नानावैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थो ऽजहात्प्रभुः
taṃ sarvaguṇavinyāsaṃ jīve māyāmaye nyadhāt
taṃ cānuśayamātmasthamasāvanuśayī pumān
nānāvairāgyavīryeṇa svarūpastho 'jahātprabhuḥ
- 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम्
सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः
arcirnāma mahārājñī tatpatnyanugatā vanam
sukumāryatadarhā ca yatpadbhyāṃ sparśanaṃ bhuvaḥ
- 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया
नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृतिः
atīva bharturvratadharmaniṣṭhayā śuśrūṣayā cārṣadehayātrayā
nāvindatārtiṃ parikarśitāpi sā preyaskarasparśanamānanirvṛtiḥ
- 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः
आलक्ष्य किंचिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि
dehaṃ vipannākhilacetanādikaṃ patyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥ
ālakṣya kiṃcicca vilapya sā satī citāmathāropayadadrisānuni
- 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मणः
नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रिः परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ
vidhāya kṛtyaṃ hradinījalāplutā dattvodakaṃ bharturudārakarmaṇaḥ
natvā divisthāṃstridaśāṃstriḥ parītya viveśa vahniṃ dhyāyatī bhartṛpādau
- 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम्
तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्यः सहस्रशः
vilokyānugatāṃ sādhvīṃ pṛthuṃ vīravaraṃ patim
tuṣṭuvurvaradā devairdevapatnyaḥ sahasraśaḥ
- 24
कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि
नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम्
kurvatyaḥ kusumāsāraṃ tasminmandarasānuni
nadatsvamaratūryeṣu gṛṇanti sma parasparam
- 25
देव्य ऊचुः
अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम्
सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव
devya ūcuḥ
aho iyaṃ vadhūrdhanyā yā caivaṃ bhūbhujāṃ patim
sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīrvadhūriva
- 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती
पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा
saiṣā nūnaṃ vrajatyūrdhvamanu vainyaṃ patiṃ satī
paśyatāsmānatītyārcirdurvibhāvyena karmaṇā
- 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम्
भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत
teṣāṃ durāpaṃ kiṃ tvanyanmartyānāṃ bhagavatpadam
bhuvi lolāyuṣo ye vai naiṣkarmyaṃ sādhayantyuta
- 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक्कृच्छ्रेण महता भुवि
लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते
sa vañcito batātmadhrukkṛcchreṇa mahatā bhuvi
labdhvāpavargyaṃ mānuṣyaṃ viṣayeṣu viṣajjate
- 29
मैत्रेय उवाच
स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधूः
यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्यः प्रापाच्युताश्रयः
maitreya uvāca
stuvatīṣvamarastrīṣu patilokaṃ gatā vadhūḥ
yaṃ vā ātmavidāṃ dhuryo vainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ
- 30
इत्थम्भूतानुभावो ऽसौ पृथुः स भगवत्तमः
कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते
itthambhūtānubhāvo 'sau pṛthuḥ sa bhagavattamaḥ
kīrtitaṃ tasya caritamuddāmacaritasya te

