36 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
एवं स भगवान्वैन्यः ख्यापितो गुणकर्मभिः
छन्दयामास तान्कामैः प्रतिपूज्याभिनन्द्य च
maitreya uvāca
evaṃ sa bhagavānvainyaḥ khyāpito guṇakarmabhiḥ
chandayāmāsa tānkāmaiḥ pratipūjyābhinandya ca
- 2
ब्राह्मणप्रमुखान्वर्णान्भृत्यामात्यपुरोधसः
पौरान्जानपदान्श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत्
brāhmaṇapramukhānvarṇānbhṛtyāmātyapurodhasaḥ
paurānjānapadānśreṇīḥ prakṛtīḥ samapūjayat
- 3
विदुर उवाच
कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी
यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम्
vidura uvāca
kasmāddadhāra gorūpaṃ dharitrī bahurūpiṇī
yāṃ dudoha pṛthustatra ko vatso dohanaṃ ca kim
- 4
प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम्
तस्य मेध्यं हयं देवः कस्य हेतोरपाहरत्
prakṛtyā viṣamā devī kṛtā tena samā katham
tasya medhyaṃ hayaṃ devaḥ kasya hetorapāharat
- 5
सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन्ब्रह्मविदुत्तमात्
लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षिः कां गतिं गतः
sanatkumārādbhagavato brahmanbrahmaviduttamāt
labdhvā jñānaṃ savijñānaṃ rājarṣiḥ kāṃ gatiṃ gataḥ
- 6
यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान्भगवतः प्रभोः
श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम्
yaccānyadapi kṛṣṇasya bhavānbhagavataḥ prabhoḥ
śravaḥ suśravasaḥ puṇyaṃ pūrvadehakathāśrayam
- 7
भक्ताय मे ऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च
वक्तुमर्हसि यो ऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम्
bhaktāya me 'nuraktāya tava cādhokṣajasya ca
vaktumarhasi yo 'duhyadvainyarūpeṇa gāmimām
- 8
सूत उवाच
चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति
प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेयः प्रत्यभाषत
sūta uvāca
codito vidureṇaivaṃ vāsudevakathāṃ prati
praśasya taṃ prītamanā maitreyaḥ pratyabhāṣata
- 9
मैत्रेय उवाच
यदाभिषिक्तः पृथुरङ्ग विप्रैरामन्त्रितो जनतायाश्च पालः
प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्य क्षुत्क्षामदेहाः पतिमभ्यवोचन्
maitreya uvāca
yadābhiṣiktaḥ pṛthuraṅga viprairāmantrito janatāyāśca pālaḥ
prajā niranne kṣitipṛṣṭha etya kṣutkṣāmadehāḥ patimabhyavocan
- 10
वयं राजञ्जाठरेणाभितप्ता यथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षाः
त्वामद्य याताः शरणं शरण्यं यः साधितो वृत्तिकरः पतिर्नः
vayaṃ rājañjāṭhareṇābhitaptā yathāgninā koṭarasthena vṛkṣāḥ
tvāmadya yātāḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ yaḥ sādhito vṛttikaraḥ patirnaḥ
- 11
तन्नो भवानीहतु रातवे ऽन्नं क्षुधार्दितानां नरदेवदेव
यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जा वार्तापतिस्त्वं किल लोकपालः
tanno bhavānīhatu rātave 'nnaṃ kṣudhārditānāṃ naradevadeva
yāvanna naṅkṣyāmaha ujjhitorjā vārtāpatistvaṃ kila lokapālaḥ
- 12
मैत्रेय उवाच
पृथुः प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम्
दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सो ऽन्वपद्यत
maitreya uvāca
pṛthuḥ prajānāṃ karuṇaṃ niśamya paridevitam
dīrghaṃ dadhyau kuruśreṣṭha nimittaṃ so 'nvapadyata
- 13
इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासनः
संदधे विशिखं भूमेः क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा
iti vyavasito buddhyā pragṛhītaśarāsanaḥ
saṃdadhe viśikhaṃ bhūmeḥ kruddhastripurahā yathā
- 14
प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम्
गौः सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता
pravepamānā dharaṇī niśāmyodāyudhaṃ ca tam
gauḥ satyapādravadbhītā mṛgīva mṛgayudrutā
- 15
तामन्वधावत्तद्वैन्यः कुपितो ऽत्यरुणेक्षणः
शरं धनुषि संधाय यत्र यत्र पलायते
tāmanvadhāvattadvainyaḥ kupito 'tyaruṇekṣaṇaḥ
śaraṃ dhanuṣi saṃdhāya yatra yatra palāyate
- 16
सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयोः
धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम्
sā diśo vidiśo devī rodasī cāntaraṃ tayoḥ
dhāvantī tatra tatrainaṃ dadarśānūdyatāyudham
- 17
लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजाः
त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता
loke nāvindata trāṇaṃ vainyānmṛtyoriva prajāḥ
trastā tadā nivavṛte hṛdayena vidūyatā
- 18
उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल
त्राहि मामपि भूतानां पालने ऽवस्थितो भवान्
uvāca ca mahābhāgaṃ dharmajñāpannavatsala
trāhi māmapi bhūtānāṃ pālane 'vasthito bhavān
- 19
स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम्
अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मतः
sa tvaṃ jighāṃsase kasmāddīnāmakṛtakilbiṣām
ahaniṣyatkathaṃ yoṣāṃ dharmajña iti yo mataḥ
- 20
प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृतागःस्वपि जन्तवः
किमुत त्वद्विधा राजन्करुणा दीनवत्सलाः
praharanti na vai strīṣu kṛtāgaḥsvapi jantavaḥ
kimuta tvadvidhā rājankaruṇā dīnavatsalāḥ
- 21
मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम्
आत्मानं च प्रजाश्चेमाः कथमम्भसि धास्यसि
māṃ vipāṭyājarāṃ nāvaṃ yatra viśvaṃ pratiṣṭhitam
ātmānaṃ ca prajāścemāḥ kathamambhasi dhāsyasi
- 22
पृथुरुवाच
वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्मुखीम्
भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु
pṛthuruvāca
vasudhe tvāṃ vadhiṣyāmi macchāsanaparāṅmukhīm
bhāgaṃ barhiṣi yā vṛṅkte na tanoti ca no vasu
- 23
यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पयः
तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते
yavasaṃ jagdhyanudinaṃ naiva dogdhyaudhasaṃ payaḥ
tasyāmevaṃ hi duṣṭāyāṃ daṇḍo nātra na śasyate
- 24
त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक्सृष्टानि स्वयम्भुवा
न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधीः
tvaṃ khalvoṣadhibījāni prāksṛṣṭāni svayambhuvā
na muñcasyātmaruddhāni māmavajñāya mandadhīḥ
- 25
अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम्
शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा
amūṣāṃ kṣutparītānāmārtānāṃ paridevitam
śamayiṣyāmi madbāṇairbhinnāyāstava medasā
- 26
पुमान्योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनो ऽधमः
भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधो ऽवधः
pumānyoṣiduta klība ātmasambhāvano 'dhamaḥ
bhūteṣu niranukrośo nṛpāṇāṃ tadvadho 'vadhaḥ
- 27
त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलशः शरैः
आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः
tvāṃ stabdhāṃ durmadāṃ nītvā māyāgāṃ tilaśaḥ śaraiḥ
ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ
- 28
एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम्
प्रणता प्राञ्जलिः प्राह मही संजातवेपथुः
evaṃ manyumayīṃ mūrtiṃ kṛtāntamiva bibhratam
praṇatā prāñjaliḥ prāha mahī saṃjātavepathuḥ
- 29
धरोवाच
नमः परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने
नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुतद्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये
dharovāca
namaḥ parasmai puruṣāya māyayā vinyastanānātanave guṇātmane
namaḥ svarūpānubhavena nirdhutadravyakriyākārakavibhramormaye
- 30
येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतो ऽयं गुणसर्गसङ्ग्रहः
स एव मां हन्तुमुदायुधः स्वराड् उपस्थितो ऽन्यं शरणं कमाश्रये
yenāhamātmāyatanaṃ vinirmitā dhātrā yato 'yaṃ guṇasargasaṅgrahaḥ
sa eva māṃ hantumudāyudhaḥ svarāḍ upasthito 'nyaṃ śaraṇaṃ kamāśraye

