69 shlokas
- 1
सनत्कुमार उवाच
तन्नैमिषं समासाद्य ऋषयो दीप्ततेजसः
दिव्यं सत्त्रं समासन्त महद्वर्षसहस्रिकम्
sanatkumāra uvāca
tannaimiṣaṃ samāsādya ṛṣayo dīptatejasaḥ
divyaṃ sattraṃ samāsanta mahadvarṣasahasrikam
- 2
एकाग्रमनसः सर्वे निर्ममा ह्य् अनहंकृताः
ध्यायन्तो नित्यमीशेशं सदारतनयाग्नयः
ekāgramanasaḥ sarve nirmamā hy anahaṃkṛtāḥ
dhyāyanto nityamīśeśaṃ sadāratanayāgnayaḥ
- 3
तन्निष्ठास्तत्पराः सर्वे तद्युक्तास्तदपाश्रयाः
सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसा गताः
tanniṣṭhāstatparāḥ sarve tadyuktāstadapāśrayāḥ
sarvakriyāḥ prakurvāṇāstameva manasā gatāḥ
- 4
तेषां तं भावमालक्ष्य मातरिश्वा महातपाः
सर्वप्राणिचरः श्रीमान्सर्वभूतप्रवर्तकः
ददौ स रूपी भगवान्दर्शनं सत्त्रिणां शुभः
teṣāṃ taṃ bhāvamālakṣya mātariśvā mahātapāḥ
sarvaprāṇicaraḥ śrīmānsarvabhūtapravartakaḥ
dadau sa rūpī bhagavāndarśanaṃ sattriṇāṃ śubhaḥ
- 5
तं ते दृष्ट्वार्चयित्वा च मातरिश्वानमव्ययम्
आसीनमासने पुण्ये ऋषयः संशितव्रताः
पप्रच्छुरुद्भवं कृत्स्नं जगतः प्रलयं तथा
taṃ te dṛṣṭvārcayitvā ca mātariśvānamavyayam
āsīnamāsane puṇye ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
papracchurudbhavaṃ kṛtsnaṃ jagataḥ pralayaṃ tathā
- 6
स्थितिं च कृत्स्नां वंशांश्च युगमन्वन्तराणि च
वंशानुचरितं कृत्स्नं दिव्यमानं तथैव च
sthitiṃ ca kṛtsnāṃ vaṃśāṃśca yugamanvantarāṇi ca
vaṃśānucaritaṃ kṛtsnaṃ divyamānaṃ tathaiva ca
- 7
अष्टानां देवयोनीनामुत्पत्तिं प्रलयं तथा
पितृसर्गं तथाशेषं ब्रह्मणो मानमेव च
aṣṭānāṃ devayonīnāmutpattiṃ pralayaṃ tathā
pitṛsargaṃ tathāśeṣaṃ brahmaṇo mānameva ca
- 8
चन्द्रादित्यगतिं सर्वां ताराग्रहगतिं तथा
स्थितिं सर्वेश्वराणां च द्वीपधर्ममशेषतः
वर्णाश्रमव्यवस्थानं यज्ञानां च प्रवर्तनम्
candrādityagatiṃ sarvāṃ tārāgrahagatiṃ tathā
sthitiṃ sarveśvarāṇāṃ ca dvīpadharmamaśeṣataḥ
varṇāśramavyavasthānaṃ yajñānāṃ ca pravartanam
- 9
एतत्सर्वमशेषेण कथयामास स प्रभुः
दिव्यं वर्षसहस्रं च तेषां तद् अभियात्तथा
etatsarvamaśeṣeṇa kathayāmāsa sa prabhuḥ
divyaṃ varṣasahasraṃ ca teṣāṃ tad abhiyāttathā
- 10
अथ दिव्येन रूपेण सामवाग्दिङ्निरीक्षणा
यजुर्घ्राणाथर्वशिराः शब्दजिह्वा शुभा सती
atha divyena rūpeṇa sāmavāgdiṅnirīkṣaṇā
yajurghrāṇātharvaśirāḥ śabdajihvā śubhā satī
- 11
न्यायश्रोत्रा निरुक्तत्वगृक्पादपदगामिनी
कालबाहूर्वर्षकरा दिवसाङ्गुलिधारिणी
nyāyaśrotrā niruktatvagṛkpādapadagāminī
kālabāhūrvarṣakarā divasāṅgulidhāriṇī
- 12
कलादिभिः पर्वभिश्च मासैः कररुहैस्तथा
कल्पसाधारणा दिव्या शिक्षाविद्योन्नतस्तनी
kalādibhiḥ parvabhiśca māsaiḥ kararuhaistathā
kalpasādhāraṇā divyā śikṣāvidyonnatastanī
- 13
छन्दोविचितिमध्या च मीमांसानाभिरेव च
पुराणविस्तीर्णकटिर्धर्मशास्त्रमनोरथा
chandovicitimadhyā ca mīmāṃsānābhireva ca
purāṇavistīrṇakaṭirdharmaśāstramanorathā
- 14
आश्रमोरूर्वर्णजानुर्यज्ञगुल्फा फलाङ्गुलिः
लोकवेदशरीरा च रोमभिश्छान्दसैः शुभैः
āśramorūrvarṇajānuryajñagulphā phalāṅguliḥ
lokavedaśarīrā ca romabhiśchāndasaiḥ śubhaiḥ
- 15
श्रद्धाशुभाचारवस्त्रा योगधर्माभिभाषिणी
वेदीमध्याद्विनिःसृत्य प्रवृत्ता परमाम्भसा
śraddhāśubhācāravastrā yogadharmābhibhāṣiṇī
vedīmadhyādviniḥsṛtya pravṛttā paramāmbhasā
- 16
तस्यान्ते ऽवभृथे प्लुत्य वायुना सह संगताः
तामपृच्छन्त का न्व् एषा वायुं देवं महाधियम्
tasyānte 'vabhṛthe plutya vāyunā saha saṃgatāḥ
tāmapṛcchanta kā nv eṣā vāyuṃ devaṃ mahādhiyam
- 17
उवाच स महातेजा ऋषीन्धर्मानुभावितान्
शुद्धाः स्थ तपसा सर्वे महान्धर्मश्च वः कृतः
uvāca sa mahātejā ṛṣīndharmānubhāvitān
śuddhāḥ stha tapasā sarve mahāndharmaśca vaḥ kṛtaḥ
- 18
यस्मादियं नदी पुण्या ब्रह्मलोकादिहागता
इयं सरस्वती नाम ब्रह्मलोकविभूषणा
yasmādiyaṃ nadī puṇyā brahmalokādihāgatā
iyaṃ sarasvatī nāma brahmalokavibhūṣaṇā
- 19
प्रथमं मर्त्यलोके ऽस्मिन्युष्मत्सिद्ध्यर्थमागता
नास्याः पुण्यतमा काचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
prathamaṃ martyaloke 'sminyuṣmatsiddhyarthamāgatā
nāsyāḥ puṇyatamā kācittriṣu lokeṣu vidyate
- 20
ऋषय ऊचुः
कथमेषा महापुण्या प्रवृत्ता ब्रह्मलोकगा
कारणं किं च तत्रासीदेतदिच्छाम वेदितुम्
ṛṣaya ūcuḥ
kathameṣā mahāpuṇyā pravṛttā brahmalokagā
kāraṇaṃ kiṃ ca tatrāsīdetadicchāma veditum
- 21
वायुरुवाच
अत्र वो वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्
ब्रह्मणश्चैव संवादं पुरा यज्ञस्य चैव ह
vāyuruvāca
atra vo vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam
brahmaṇaścaiva saṃvādaṃ purā yajñasya caiva ha
- 22
यज्ञैरिष्ट्वा पुरा देवो ब्रह्मा दीप्तेन तेजसा
असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
yajñairiṣṭvā purā devo brahmā dīptena tejasā
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
- 23
स दृष्ट्वा दीप्तिमान्देवो दीप्त्या परमया युतः
अवेक्षमाणः स्वांल्लोकांश्चतुर्भिर्मुखपङ्कजैः
sa dṛṣṭvā dīptimāndevo dīptyā paramayā yutaḥ
avekṣamāṇaḥ svāṃllokāṃścaturbhirmukhapaṅkajaiḥ
- 24
देवादीन्मनुष्यादींश्च दृष्ट्वा दृष्ट्वा महामनाः
अमन्यत न मे ऽन्यो ऽस्ति समो लोके न चाधिकः
devādīnmanuṣyādīṃśca dṛṣṭvā dṛṣṭvā mahāmanāḥ
amanyata na me 'nyo 'sti samo loke na cādhikaḥ
- 25
यो ऽहमेताः प्रजाः सर्वाः सप्तलोकप्रतिष्ठिताः
देवमानुषतिर्यक्षु ग्रसामि विसृजामि च
yo 'hametāḥ prajāḥ sarvāḥ saptalokapratiṣṭhitāḥ
devamānuṣatiryakṣu grasāmi visṛjāmi ca
- 26
अहं स्रष्टा हि भूतानां नान्यः कश्चन विद्यते
नियन्ता लोककर्ता च न मयास्ति समः क्वचित्
ahaṃ sraṣṭā hi bhūtānāṃ nānyaḥ kaścana vidyate
niyantā lokakartā ca na mayāsti samaḥ kvacit
- 27
तस्यैवं मन्यमानस्य यज्ञ आगान्महामनाः
उवाच चैनं दीप्तात्मा मैवं मंस्था महामते
अयं हि तव सम्मोहो विनाशाय भविष्यति
tasyaivaṃ manyamānasya yajña āgānmahāmanāḥ
uvāca cainaṃ dīptātmā maivaṃ maṃsthā mahāmate
ayaṃ hi tava sammoho vināśāya bhaviṣyati
- 28
न युक्तमीदृशं ते ऽद्य सत्त्वस्थस्यात्मयोनिनः
स्रष्टा त्वं चैव नान्यो ऽस्ति तथापि न यशस्करम्
na yuktamīdṛśaṃ te 'dya sattvasthasyātmayoninaḥ
sraṣṭā tvaṃ caiva nānyo 'sti tathāpi na yaśaskaram
- 29
अहं कर्ता हि भूतानां भुवनस्य तथैव च
करोमि न च सम्मोहं यथा त्वं देव कत्थसे
ahaṃ kartā hi bhūtānāṃ bhuvanasya tathaiva ca
karomi na ca sammohaṃ yathā tvaṃ deva katthase
- 30
तमुवाच तदा ब्रह्मा न त्वं धारयिता विभो
अहमेव हि भूतानां धर्ता भर्ता तथैव च
मया सृष्टानि भूतानि त्वमेवात्र विमुह्यसे
tamuvāca tadā brahmā na tvaṃ dhārayitā vibho
ahameva hi bhūtānāṃ dhartā bhartā tathaiva ca
mayā sṛṣṭāni bhūtāni tvamevātra vimuhyase

