40 shlokas
- 1
सनत्कुमार उवाच
सा देवी त्र्यम्बकप्रोक्ता तताप सुचिरं तपः
निराहारा कदाचिच्च एकपर्णाशना पुनः
वाय्वाहारा पुनश्चापि अब्भक्षा भूय एव च
sanatkumāra uvāca
sā devī tryambakaproktā tatāpa suciraṃ tapaḥ
nirāhārā kadācicca ekaparṇāśanā punaḥ
vāyvāhārā punaścāpi abbhakṣā bhūya eva ca
- 2
तां तपश्चरणे युक्तां ब्रह्मा ज्ञात्वातिभास्वराम्
उवाच ब्रूहि तुष्टो ऽस्मि देवि किं करवाणि ते
tāṃ tapaścaraṇe yuktāṃ brahmā jñātvātibhāsvarām
uvāca brūhi tuṣṭo 'smi devi kiṃ karavāṇi te
- 3
साब्रवीत्त्र्यम्बकं देवं पतिं प्राप्येन्दुवर्चसम्
विचरेयं सुखं देव सर्वांल्लोकान्नमस्तव
sābravīttryambakaṃ devaṃ patiṃ prāpyenduvarcasam
vicareyaṃ sukhaṃ deva sarvāṃllokānnamastava
- 4
ब्रह्मोवाच
न हि येन शरीरेण क्रियते परमं तपः
तेनैव परमेशो ऽसौ पतिः शम्भुरवाप्यते
brahmovāca
na hi yena śarīreṇa kriyate paramaṃ tapaḥ
tenaiva parameśo 'sau patiḥ śambhuravāpyate
- 5
तस्माद्धि योगाद्भवती दक्षस्येह प्रजापतेः
जायस्व दुहिता भूत्वा पतिं रुद्रमवाप्स्यसि
tasmāddhi yogādbhavatī dakṣasyeha prajāpateḥ
jāyasva duhitā bhūtvā patiṃ rudramavāpsyasi
- 6
ततः सा तद्वचः श्रुत्वा योगाद्देवी मनस्विनी
दक्षस्य दुहिता जज्ञे सती नामातियोगिनी
tataḥ sā tadvacaḥ śrutvā yogāddevī manasvinī
dakṣasya duhitā jajñe satī nāmātiyoginī
- 7
तां दक्षस्त्र्यम्बकायैव ददौ भार्याम् अनिन्दिताम्
ब्रह्मणो वचनाद्यस्यां मानसानसृजत्सुतान्
tāṃ dakṣastryambakāyaiva dadau bhāryām aninditām
brahmaṇo vacanādyasyāṃ mānasānasṛjatsutān
- 8
आत्मतुल्यबलान्दीप्ताञ्जरामरणवर्जितान्
अनेकानि सहस्राणि रुद्राणाम् अमितौजसाम्
ātmatulyabalāndīptāñjarāmaraṇavarjitān
anekāni sahasrāṇi rudrāṇām amitaujasām
- 9
तान्दृष्ट्वा सृज्यमानांश्च ब्रह्मा तं प्रत्यषेधयत्
मा स्राक्षीर्देवदेवेश प्रजा मृत्युविवर्जिताः
tāndṛṣṭvā sṛjyamānāṃśca brahmā taṃ pratyaṣedhayat
mā srākṣīrdevadeveśa prajā mṛtyuvivarjitāḥ
- 10
अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः
तेन चोक्तं स्थितो ऽस्मीति स्थाणुस्तेन ततः स्मृतः
anyāḥ sṛjasva bhadraṃ te prajā mṛtyusamanvitāḥ
tena coktaṃ sthito 'smīti sthāṇustena tataḥ smṛtaḥ
- 11
देव उवाच
न स्रक्ष्ये मृत्युसंयुक्ताः प्रजा ब्रह्मन्कथंचन
स्थितो ऽस्मि वचनात्ते ऽद्य वक्तव्यो नास्मि ते पुनः
deva uvāca
na srakṣye mṛtyusaṃyuktāḥ prajā brahmankathaṃcana
sthito 'smi vacanātte 'dya vaktavyo nāsmi te punaḥ
- 12
ये त्व् इमे मानसाः सृष्टा महात्मानो महाबलाः
चरिष्यन्ति मया सार्धं सर्व एते हि याज्ञिकाः
ye tv ime mānasāḥ sṛṣṭā mahātmāno mahābalāḥ
cariṣyanti mayā sārdhaṃ sarva ete hi yājñikāḥ
- 13
सनत्कुमार उवाच
अथ काले गते व्यास स दक्षः शापकारणात्
अन्यानाहूय जामातॄन्सदारानर्चयद्गृहे
sanatkumāra uvāca
atha kāle gate vyāsa sa dakṣaḥ śāpakāraṇāt
anyānāhūya jāmātṝnsadārānarcayadgṛhe
- 14
सतीं सह त्र्यम्बकेन नाजुहाव रुषान्वितः
सती ज्ञात्वा तु तत्सर्वं गत्वा पितरमब्रवीत्
satīṃ saha tryambakena nājuhāva ruṣānvitaḥ
satī jñātvā tu tatsarvaṃ gatvā pitaramabravīt
- 15
अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च जामात्रा सह सुव्रत
मां हित्वा नार्हसे ह्य् एताः सह भर्तृभिरर्चितुम्
ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca jāmātrā saha suvrata
māṃ hitvā nārhase hy etāḥ saha bhartṛbhirarcitum
- 16
क्रोधेनाथ समाविष्टः स क्रोधोपहतेन्द्रियः
निरीक्ष्य प्राब्रवीद्दक्षश्चक्षुषा निर्दहन्निव
krodhenātha samāviṣṭaḥ sa krodhopahatendriyaḥ
nirīkṣya prābravīddakṣaścakṣuṣā nirdahanniva
- 17
मामेताः सति सस्नेहाः पूजयन्ति सभर्तृकाः
न त्वं तथा पूजयसे सह भर्त्रा महाव्रते
māmetāḥ sati sasnehāḥ pūjayanti sabhartṛkāḥ
na tvaṃ tathā pūjayase saha bhartrā mahāvrate
- 18
गृहांश्च मे सपत्नीकाः प्रविशन्ति तपोधनाः
श्रेष्ठांस्तस्मात्सदा मन्ये ततस्तानर्चयाम्यहम्
gṛhāṃśca me sapatnīkāḥ praviśanti tapodhanāḥ
śreṣṭhāṃstasmātsadā manye tatastānarcayāmyaham
- 19
तस्माद्यत्ते करोम्यद्य शुभं वा यदि वाशुभम्
पूजां गृहाण तां पुत्रि गच्छ वा यत्र रोचते
tasmādyatte karomyadya śubhaṃ vā yadi vāśubham
pūjāṃ gṛhāṇa tāṃ putri gaccha vā yatra rocate
- 20
सनत्कुमार उवाच
ततः सा क्रोधदीप्तास्या न जग्राहातिकोपिता
पूजामसंमतां हीनामिदं चोवाच तं शुभा
sanatkumāra uvāca
tataḥ sā krodhadīptāsyā na jagrāhātikopitā
pūjāmasaṃmatāṃ hīnāmidaṃ covāca taṃ śubhā
- 21
यस्मादसंमतामेतां पूजां त्वं कुरुषे मयि
श्लाघ्यां चैवाप्यदुष्टां च श्रेष्ठां मां गर्हसे पितः
yasmādasaṃmatāmetāṃ pūjāṃ tvaṃ kuruṣe mayi
ślāghyāṃ caivāpyaduṣṭāṃ ca śreṣṭhāṃ māṃ garhase pitaḥ
- 22
तस्मादिमं स्वकं देहं त्यजाम्येषा तवात्मजा
असत्कृतायाः किं मे ऽद्य जीवितेनाशुभेन ह
tasmādimaṃ svakaṃ dehaṃ tyajāmyeṣā tavātmajā
asatkṛtāyāḥ kiṃ me 'dya jīvitenāśubhena ha
- 23
सनत्कुमार उवाच
ततः कृत्वा नमस्कारं मनसा त्र्यम्बकाय ह
उवाचेदं सुसंरब्धा वचनं वचनारणिः
sanatkumāra uvāca
tataḥ kṛtvā namaskāraṃ manasā tryambakāya ha
uvācedaṃ susaṃrabdhā vacanaṃ vacanāraṇiḥ
- 24
यत्राहम् उपपद्येयं पुनर्देहे स्वयेच्छया
एवं तत्राप्यसंमूढा सम्भूता धार्मिका सती
गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धीमतः
yatrāham upapadyeyaṃ punardehe svayecchayā
evaṃ tatrāpyasaṃmūḍhā sambhūtā dhārmikā satī
gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryambakasyaiva dhīmataḥ
- 25
ततः सा धारणां कृत्वा आग्नेयीं सहसा सती
ददाह वै स्वकं देहं स्वसमुत्थेन वह्निना
tataḥ sā dhāraṇāṃ kṛtvā āgneyīṃ sahasā satī
dadāha vai svakaṃ dehaṃ svasamutthena vahninā
- 26
तां ज्ञात्वा त्र्यम्बको देवीं तथाभूतां महायशाः
उवाच दक्षं संगम्य इदं वचनकोविदः
tāṃ jñātvā tryambako devīṃ tathābhūtāṃ mahāyaśāḥ
uvāca dakṣaṃ saṃgamya idaṃ vacanakovidaḥ
- 27
यस्मात्ते निन्दितश्चाहं प्रशस्ताश्चेतरे पृथक्
जामातरः सपत्नीकास्तस्माद्वैवस्वते ऽन्तरे
उत्पत्स्यन्ते पुनर्यज्ञे तव जामातरस्त्विमे
yasmātte ninditaścāhaṃ praśastāścetare pṛthak
jāmātaraḥ sapatnīkāstasmādvaivasvate 'ntare
utpatsyante punaryajñe tava jāmātarastvime
- 28
त्वं चैव मम शापेन क्षत्रियो भविता नृपः
प्रचेतसां सुतश्चैव कन्यायां शाखिनां पुनः
धर्मविघ्नं च ते तत्र करिष्ये क्रूरकर्मणः
tvaṃ caiva mama śāpena kṣatriyo bhavitā nṛpaḥ
pracetasāṃ sutaścaiva kanyāyāṃ śākhināṃ punaḥ
dharmavighnaṃ ca te tatra kariṣye krūrakarmaṇaḥ
- 29
सनत्कुमार उवाच
तमुवाच तदा दक्षो दूयता हृदयेन वै
मया यदि सुता स्वा वै प्रोक्ता त्यक्तापि वा पुनः
किं तवात्र कृतं देव अहं तस्याः प्रभुः सदा
sanatkumāra uvāca
tamuvāca tadā dakṣo dūyatā hṛdayena vai
mayā yadi sutā svā vai proktā tyaktāpi vā punaḥ
kiṃ tavātra kṛtaṃ deva ahaṃ tasyāḥ prabhuḥ sadā
- 30
यस्मात्त्वं माम् अभ्यशपस्तस्मात्त्वमपि शंकर
भूर्लोके वत्स्यसे नित्यं न स्वर्लोके कदाचन
yasmāttvaṃ mām abhyaśapastasmāttvamapi śaṃkara
bhūrloke vatsyase nityaṃ na svarloke kadācana

