41 shlokas
- 1
सनत्कुमार उवाच
प्राजापत्यं ततो लब्ध्वा प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे
प्रजास्ताः सृज्यमानाश्च न विवर्धन्ति तस्य ह
sanatkumāra uvāca
prājāpatyaṃ tato labdhvā prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame
prajāstāḥ sṛjyamānāśca na vivardhanti tasya ha
- 2
स कुर्वाणस्तथा सृष्टिं शक्तिहीनः पितामहः
सृष्ट्यर्थं भूय एवाथ तपश्चर्तुं प्रचक्रमे
sa kurvāṇastathā sṛṣṭiṃ śaktihīnaḥ pitāmahaḥ
sṛṣṭyarthaṃ bhūya evātha tapaścartuṃ pracakrame
- 3
सृष्टिहेतोस्तपस्तस्य ज्ञात्वा त्रिभुवनेश्वरः
तेजसा जगदाविश्य आजगाम तदन्तिकम्
स्रष्टा तस्य जगन्नाथो ऽदर्शयत्स्वतनौ जगत्
sṛṣṭihetostapastasya jñātvā tribhuvaneśvaraḥ
tejasā jagadāviśya ājagāma tadantikam
sraṣṭā tasya jagannātho 'darśayatsvatanau jagat
- 4
स्वयमागत्य देवेशो महाभूतपतिर्हरः
व्याप्येव हि जगत्कृत्स्नं परमेण स्वतेजसा
शम्भुः प्राह वरं वत्स याचस्वेति पितामहम्
svayamāgatya deveśo mahābhūtapatirharaḥ
vyāpyeva hi jagatkṛtsnaṃ parameṇa svatejasā
śambhuḥ prāha varaṃ vatsa yācasveti pitāmaham
- 5
तं ब्रह्मा लोकसृष्ट्यर्थं पुत्रस्त्वं मनसाब्रवीत्
स ज्ञात्वा तस्य संकल्पं ब्रह्मणः परमेश्वरः
मूढो ऽयमिति संचिन्त्य प्रोवाच वरदः स्वयम्
taṃ brahmā lokasṛṣṭyarthaṃ putrastvaṃ manasābravīt
sa jñātvā tasya saṃkalpaṃ brahmaṇaḥ parameśvaraḥ
mūḍho 'yamiti saṃcintya provāca varadaḥ svayam
- 6
आगतं पितरं मा त्वं यस्मात्पुत्रं समीहसे
मन्मूर्तिस्तनयस्तस्माद्भविष्यति ममाज्ञया
āgataṃ pitaraṃ mā tvaṃ yasmātputraṃ samīhase
manmūrtistanayastasmādbhaviṣyati mamājñayā
- 7
स च ते पुत्रतां यात्वा मदीयो गणनायकः
रुद्रो विग्रहवान्भूत्वा मूढ त्वां विनयिष्यति
sa ca te putratāṃ yātvā madīyo gaṇanāyakaḥ
rudro vigrahavānbhūtvā mūḍha tvāṃ vinayiṣyati
- 8
सर्वविद्याधिपत्यं च योगानां चैव सर्वशः
बलस्याधिपतित्वं च अस्त्राणां च प्रयोक्तृता
sarvavidyādhipatyaṃ ca yogānāṃ caiva sarvaśaḥ
balasyādhipatitvaṃ ca astrāṇāṃ ca prayoktṛtā
- 9
मया दत्तानि तस्याशु उपस्थास्यन्ति सर्वशः
धनुः पिनाकं शूलं च खड्गं परशुरेव च
mayā dattāni tasyāśu upasthāsyanti sarvaśaḥ
dhanuḥ pinākaṃ śūlaṃ ca khaḍgaṃ paraśureva ca
- 10
कमण्डलुस्तथा दण्डः अस्त्रं पाशुपतं तथा
संवर्तकाशनिश्चैव चक्रं च प्रतिसर्गिकम्
एवं सर्वर्द्धिसम्पन्नः सुतस्ते स भविष्यति
kamaṇḍalustathā daṇḍaḥ astraṃ pāśupataṃ tathā
saṃvartakāśaniścaiva cakraṃ ca pratisargikam
evaṃ sarvarddhisampannaḥ sutaste sa bhaviṣyati
- 11
एवमुक्त्वा गते तस्मिन्नन्तर्धानं महात्मनि
ब्रह्मा चक्रे तदा चेष्टिं पुत्रकामः प्रजापतिः
evamuktvā gate tasminnantardhānaṃ mahātmani
brahmā cakre tadā ceṣṭiṃ putrakāmaḥ prajāpatiḥ
- 12
स जुह्वञ्छ्रमसंयुक्तः प्रतिघातसमन्वितः
समिद्युक्तेन हस्तेन ललाटं प्रममार्ज ह
sa juhvañchramasaṃyuktaḥ pratighātasamanvitaḥ
samidyuktena hastena lalāṭaṃ pramamārja ha
- 13
समित्संयोगजस्तस्य स्वेदबिन्दुर्ललाटजः
पपात ज्वलने तस्मिन्द्विगुणं तस्य तेजसा
samitsaṃyogajastasya svedabindurlalāṭajaḥ
papāta jvalane tasmindviguṇaṃ tasya tejasā
- 14
तद्धि माहेश्वरं तेजः संधितं ब्रह्मणि स्रुतम्
प्रेरितं देवदेवेन निपपात हविर्भुजि
taddhi māheśvaraṃ tejaḥ saṃdhitaṃ brahmaṇi srutam
preritaṃ devadevena nipapāta havirbhuji
- 15
क्षणे तस्मिन्महेशेन स्मृत्वा तं वरमुत्तमम्
प्रेषितो गणपो रुद्रः सद्य एवाभवत्तदा
kṣaṇe tasminmaheśena smṛtvā taṃ varamuttamam
preṣito gaṇapo rudraḥ sadya evābhavattadā
- 16
तच्च संस्वेदजं तेजः पूर्वं ज्वलनयोजितम्
भूत्वा लोहितमाश्वेव पुनर्नीलमभूत्तदा
tacca saṃsvedajaṃ tejaḥ pūrvaṃ jvalanayojitam
bhūtvā lohitamāśveva punarnīlamabhūttadā
- 17
नीललोहित इत्येव तेनासाव् अभवत्प्रभुः
त्र्यक्षो दशभुजः श्रीमान्ब्रह्माणं छादयन्निव
nīlalohita ityeva tenāsāv abhavatprabhuḥ
tryakṣo daśabhujaḥ śrīmānbrahmāṇaṃ chādayanniva
- 18
शर्वाद्यैर्नामभिर्ब्रह्मा तनूभिश्च जलादिभिः
स्तुत्वा तं सर्वगं देवं नीललोहितमव्ययम्
śarvādyairnāmabhirbrahmā tanūbhiśca jalādibhiḥ
stutvā taṃ sarvagaṃ devaṃ nīlalohitamavyayam
- 19
ज्ञात्वा सर्वसृजं पश्चान्महाभूतप्रतिष्ठितम्
असृजद्विविधास्त्वन्याः प्रजाः स जगति प्रभुः
jñātvā sarvasṛjaṃ paścānmahābhūtapratiṣṭhitam
asṛjadvividhāstvanyāḥ prajāḥ sa jagati prabhuḥ
- 20
सो ऽपि योगं समास्थाय ऐश्वर्येण समन्वितः
लोकान्सर्वान्समाविश्य धारयामास सर्वदा
so 'pi yogaṃ samāsthāya aiśvaryeṇa samanvitaḥ
lokānsarvānsamāviśya dhārayāmāsa sarvadā
- 21
ब्रह्मणो ऽपि ततः पुत्रा दक्षधर्मादयः शुभाः
असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषसंकुलाः
brahmaṇo 'pi tataḥ putrā dakṣadharmādayaḥ śubhāḥ
asṛjanta prajāḥ sarvā devamānuṣasaṃkulāḥ
- 22
अथ कालेन महता कल्पे ऽतीते पुनः पुनः
प्रजा धारयतो योगादस्मिन्कल्प उपस्थिते
atha kālena mahatā kalpe 'tīte punaḥ punaḥ
prajā dhārayato yogādasminkalpa upasthite
- 23
प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
प्रजासु च विवृद्धासु प्रयागे यजतश्च ह
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ pravṛtte vṛṣṭisarjane
prajāsu ca vivṛddhāsu prayāge yajataśca ha
- 24
ब्रह्मणः षट्कुलीयास्ते ऋषयः संशितव्रताः
मरीचयो ऽत्रयश्चैव वसिष्ठाः क्रतवस्तथा
brahmaṇaḥ ṣaṭkulīyāste ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
marīcayo 'trayaścaiva vasiṣṭhāḥ kratavastathā
- 25
भृगवो ऽङ्गिरसश्चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः
ऊचुर्ब्रह्माणम् अभ्येत्य सहिताः कर्मणो ऽन्तरे
bhṛgavo 'ṅgirasaścaiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ
ūcurbrahmāṇam abhyetya sahitāḥ karmaṇo 'ntare
- 26
भगवन्नन्धकारेण महता स्मः समावृताः
खिन्ना विवदमानाश्च न च पश्याम यत्परम्
bhagavannandhakāreṇa mahatā smaḥ samāvṛtāḥ
khinnā vivadamānāśca na ca paśyāma yatparam
- 27
एतं नः संशयं देव चिरं हृदि समास्थितम्
त्वं हि वेत्थ यथातत्त्वं कारणं परमं हि नः
etaṃ naḥ saṃśayaṃ deva ciraṃ hṛdi samāsthitam
tvaṃ hi vettha yathātattvaṃ kāraṇaṃ paramaṃ hi naḥ
- 28
किं परं सर्वभूतानां बलीयश्चापि सर्वतः
केन चाधिष्ठितं विश्वं को नित्यः कश्च शाश्वतः
kiṃ paraṃ sarvabhūtānāṃ balīyaścāpi sarvataḥ
kena cādhiṣṭhitaṃ viśvaṃ ko nityaḥ kaśca śāśvataḥ
- 29
कः स्रष्टा सर्वभूतानां प्रकृतेश्च प्रवर्तकः
को ऽस्मान्सर्वेषु कार्येषु प्रयुनक्ति महामनाः
kaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ prakṛteśca pravartakaḥ
ko 'smānsarveṣu kāryeṣu prayunakti mahāmanāḥ
- 30
कस्य भूतानि वश्यानि कः सर्वविनियोजकः
कथं पश्येम तं चैव एतन्नः शंस सर्वशः
kasya bhūtāni vaśyāni kaḥ sarvaviniyojakaḥ
kathaṃ paśyema taṃ caiva etannaḥ śaṃsa sarvaśaḥ

