14 shlokas
- 1
प्रणम्य शारदां देवीं दिव्यविज्ञानशालिनीम्
वच्मि चेतोविनोदार्थमुद्धारं कीरसम्मतेः
praṇamya śāradāṃ devīṃ divyavijñānaśālinīm
vacmi cetovinodārthamuddhāraṃ kīrasammateḥ
- 2
अस्ति चन्द्रपुरं नाम नगरम्
तत्र विक्रमसेनो नाम राजा बभूव
तस्मिन्नगरे हरिदत्तो नाम श्रेष्ठी तस्य भार्या शृङ्गारसुन्दरीनाम्नी
तत्पुत्रो मदनविनोदनामा बभूव
तस्य पत्नी प्रभावती
सा सोमदत्तश्रेष्ठिनः कन्या
मदनविनोदस्तु अतीवविषयासक्तः कुपुत्रः पितुः शिक्षां न शृणोति
तस्य द्यूतमृगयावेश्यामद्यादिषु अतीव आसक्तिः
कुमार्गचारिणं तं कुपुत्रं दृष्ट्वा तत्पिता हरिदत्तः सपत्नीकः अतीव दुःखितः संजातः
तं हरिदत्तं कुपुत्रदुःखेन पीडितं दृष्ट्वा तस्य सखा त्रिविक्रमनामा द्विजः स्वगृहतो नीतिनिपुणं शुकं सारिकां च गृहीत्वा तद्गृहे गत्वा प्राह सखे हरिदत्त एनं शुकं सपत्नीकं पुत्रवत्त्वं परिपालय
एतत्संरक्षणेन तव दुःखं दूरीभविष्यति
हरिदत्तस्तु तं शुकं गृहीत्वा पुत्राय समर्पयामास
मदनविनोदेन शयनमन्दिरे स्वर्णपञ्जरस्थः स्थापितः परिपोषितश्च
अथैकदा रहसि शुको मदनं प्राह
हे सखे
पित्रोस्ते दुःखिनोर्दुःखात्पतत्यश्रुचयो भुवि
तेन पापेन ते वत्स पतनं देवशर्मवत्
asti candrapuraṃ nāma nagaram
tatra vikramaseno nāma rājā babhūva
tasminnagare haridatto nāma śreṣṭhī tasya bhāryā śṛṅgārasundarīnāmnī
tatputro madanavinodanāmā babhūva
tasya patnī prabhāvatī
sā somadattaśreṣṭhinaḥ kanyā
madanavinodastu atīvaviṣayāsaktaḥ kuputraḥ pituḥ śikṣāṃ na śṛṇoti
tasya dyūtamṛgayāveśyāmadyādiṣu atīva āsaktiḥ
kumārgacāriṇaṃ taṃ kuputraṃ dṛṣṭvā tatpitā haridattaḥ sapatnīkaḥ atīva duḥkhitaḥ saṃjātaḥ
taṃ haridattaṃ kuputraduḥkhena pīḍitaṃ dṛṣṭvā tasya sakhā trivikramanāmā dvijaḥ svagṛhato nītinipuṇaṃ śukaṃ sārikāṃ ca gṛhītvā tadgṛhe gatvā prāha sakhe haridatta enaṃ śukaṃ sapatnīkaṃ putravattvaṃ paripālaya
etatsaṃrakṣaṇena tava duḥkhaṃ dūrībhaviṣyati
haridattastu taṃ śukaṃ gṛhītvā putrāya samarpayāmāsa
madanavinodena śayanamandire svarṇapañjarasthaḥ sthāpitaḥ paripoṣitaśca
athaikadā rahasi śuko madanaṃ prāha
he sakhe
pitroste duḥkhinorduḥkhātpatatyaśrucayo bhuvi
tena pāpena te vatsa patanaṃ devaśarmavat
- 3
स प्राह कथमेतत्शुक आह अस्ति पञ्चपुरं नाम नगरम्
तत्र सत्यशर्मा ब्राह्मणः
तद्भार्या धर्मशीलानाम्नी पुत्रस्तु देवशर्मा
स च अधीतविद्यः पितृप्रच्छन्नवृत्त्या देशान्तरं गत्वा भागीरथीतीरे तपः कृतवान्
एकदा स तपस्वी गङ्गातीरे जपार्थमुपविष्टः
तस्मिन्काले कयाचित्बलाकया उड्डीयमानया तदङ्गोपरि पुरीषोत्सर्गः कृतः
स च तपस्वी क्रोधाकुलितनेत्रः यावदूर्ध्वं पश्यति तावत्तत्क्रोधाग्निना भस्मीभूतां बलाकां भूमौ पतितां दृष्ट्वा बलाकां दग्ध्वा नारायणद्विजगृहे भिक्षार्थं ययौ
स्वभर्तृशुश्रूषापरया तत्पत्न्या कोपाभिविष्टो निर्भर्त्सितः सत्पक्षिहायम् उक्तश्च नाहं बलाकेव त्वत्कोपस्थानम्
स च प्रच्छन्नपातकज्ञानाद्भीतो विस्मितश्च प्रेषितश्च तया धर्मव्याधपार्श्व वाराणसीं नगरीं ययौ
तत्र रक्ताक्तहस्तं यमप्रतिभं मांसविक्रयं विदधानं तं दृष्ट्वा दृशामन्तःस्थितः
व्याधेन स्वागतप्रश्नपूर्वकं स्वगृहं नीत्वा निजपितरौ सभक्तिकं भोजयित्वा पश्चात्तस्य भोजनं दत्तम्
तदनन्तरं स च व्याधं ज्ञानकारणं पप्रच्छ कथं सती ज्ञानवती कथं च त्वं ज्ञानवान्
तेन व्याधेनोक्तम्
निजान्वयप्रणीतं यः सम्यग्धर्मं निषेवते
उत्तमाधममध्येषु विकारेषु पराङ्मुखः
sa prāha kathametatśuka āha asti pañcapuraṃ nāma nagaram
tatra satyaśarmā brāhmaṇaḥ
tadbhāryā dharmaśīlānāmnī putrastu devaśarmā
sa ca adhītavidyaḥ pitṛpracchannavṛttyā deśāntaraṃ gatvā bhāgīrathītīre tapaḥ kṛtavān
ekadā sa tapasvī gaṅgātīre japārthamupaviṣṭaḥ
tasminkāle kayācitbalākayā uḍḍīyamānayā tadaṅgopari purīṣotsargaḥ kṛtaḥ
sa ca tapasvī krodhākulitanetraḥ yāvadūrdhvaṃ paśyati tāvattatkrodhāgninā bhasmībhūtāṃ balākāṃ bhūmau patitāṃ dṛṣṭvā balākāṃ dagdhvā nārāyaṇadvijagṛhe bhikṣārthaṃ yayau
svabhartṛśuśrūṣāparayā tatpatnyā kopābhiviṣṭo nirbhartsitaḥ satpakṣihāyam uktaśca nāhaṃ balākeva tvatkopasthānam
sa ca pracchannapātakajñānādbhīto vismitaśca preṣitaśca tayā dharmavyādhapārśva vārāṇasīṃ nagarīṃ yayau
tatra raktāktahastaṃ yamapratibhaṃ māṃsavikrayaṃ vidadhānaṃ taṃ dṛṣṭvā dṛśāmantaḥsthitaḥ
vyādhena svāgatapraśnapūrvakaṃ svagṛhaṃ nītvā nijapitarau sabhaktikaṃ bhojayitvā paścāttasya bhojanaṃ dattam
tadanantaraṃ sa ca vyādhaṃ jñānakāraṇaṃ papraccha kathaṃ satī jñānavatī kathaṃ ca tvaṃ jñānavān
tena vyādhenoktam
nijānvayapraṇītaṃ yaḥ samyagdharmaṃ niṣevate
uttamādhamamadhyeṣu vikāreṣu parāṅmukhaḥ
- 4
स गृही स मुनिः साधुः स च योगी स धार्मिकः
पितृशुश्रूषको नित्यं जन्तुः साधारणश्च यः
sa gṛhī sa muniḥ sādhuḥ sa ca yogī sa dhārmikaḥ
pitṛśuśrūṣako nityaṃ jantuḥ sādhāraṇaśca yaḥ
- 5
अहं सापि च एवं ज्ञानिनौ त्वं च निजपितरौ परित्यज्य भ्रमन्मादृशां न सम्भाषणार्हः
परमतिथिं मत्वा जल्पितः
एवमुक्तः स ब्राह्मणो विनयपरं व्याधं पप्रच्छ
तेनोक्तम्
न पूजयन्ति ये पूज्यान्मान्यान्न मानयन्ति ये
जीवन्ति निन्द्यमानास्ते मृताः स्वर्गं न यान्ति च
ahaṃ sāpi ca evaṃ jñāninau tvaṃ ca nijapitarau parityajya bhramanmādṛśāṃ na sambhāṣaṇārhaḥ
paramatithiṃ matvā jalpitaḥ
evamuktaḥ sa brāhmaṇo vinayaparaṃ vyādhaṃ papraccha
tenoktam
na pūjayanti ye pūjyānmānyānna mānayanti ye
jīvanti nindyamānāste mṛtāḥ svargaṃ na yānti ca
- 6
व्याधेन बोधितस्तेन स ययौ गृहमात्मनः
अभवत्कीर्तिमांल्लोके परतः कीर्तिभाजनम्
vyādhena bodhitastena sa yayau gṛhamātmanaḥ
abhavatkīrtimāṃlloke parataḥ kīrtibhājanam
- 7
तस्माद्वणिग्धर्मं स्वकुलोद्भवं स्मर पित्रोश्च विनयपरो भव
एवमुक्तः स मदनः पितरौ नमस्कृत्य तदनुज्ञातो भार्यां चापृच्छ्य प्रवहणम् अधिरूढवान्गतो देशान्तरम्
पश्चात्तत्पत्नी कतिचिद्दिनानि शोकयुक्ता निर्वाह्य स्वैरिणीभिः सखीभिः प्रतिबोधिता पुरुषान्तराभिलाषुकाभवत्
यतस्ताभिरेवमुक्तम्
तावत्पिता तथा बन्धुर्यावज्जीवति मानवः
मृतो मृत इति ज्ञात्वा क्षणात्स्नेहो निवर्तते
tasmādvaṇigdharmaṃ svakulodbhavaṃ smara pitrośca vinayaparo bhava
evamuktaḥ sa madanaḥ pitarau namaskṛtya tadanujñāto bhāryāṃ cāpṛcchya pravahaṇam adhirūḍhavāngato deśāntaram
paścāttatpatnī katiciddināni śokayuktā nirvāhya svairiṇībhiḥ sakhībhiḥ pratibodhitā puruṣāntarābhilāṣukābhavat
yatastābhirevamuktam
tāvatpitā tathā bandhuryāvajjīvati mānavaḥ
mṛto mṛta iti jñātvā kṣaṇātsneho nivartate
- 8
अतस्त्वं स्वपतिम् अप्राप्यमाणा निजशरीरस्य कतिचिद्दिनस्थायियौवनस्य पुरुषान्तररमणाद्गृहाण फलम्
ततस्तासां वचनेन पुरुषान्तरस्य गुणचन्द्रसंज्ञस्य रमणाय शृङ्गारं विधाय यावत्प्रचलिता तावत्सारिकया मा गच्छेत्यादिवचनैर्निर्भर्त्सिता
ततो यावत्सा तां सारिकां गलमोटनपूर्वं विनाशयति तावदुड्डीय ययौ
ततः क्षणं स्थित्वा स्वेष्टदेवतां हृदि स्मृत्वा ताम्बूलं प्रगृह्य यावच्चलिता तावत्शुकः प्राह सिद्धिरस्तु
क्व गन्तव्यम् इत्यादिवाक्यैः पृष्टा
सा च शुकवचनं शकुनमिति कृत्वा प्रहस्य तमाह हे शुकराज नरान्तरास्वादं विज्ञातुं प्रचलितास्मि
शुक उवाच युक्तमिदं कर्तव्यमेव परं दुष्करं निन्दितं च कुलस्त्रीणाम्
किञ्च तदा गम्यता यदि विपरीते समायाते सति तव बुद्धिरस्ति
यदि नास्ति तदा पराभवपदं भविष्यसि
यतः
कौतुकान्वेषिणो नित्यं दुर्जना व्यसनागमे
मासोपवासिनी यद्वद्वणिक्पुत्रकचग्रहे
atastvaṃ svapatim aprāpyamāṇā nijaśarīrasya katiciddinasthāyiyauvanasya puruṣāntararamaṇādgṛhāṇa phalam
tatastāsāṃ vacanena puruṣāntarasya guṇacandrasaṃjñasya ramaṇāya śṛṅgāraṃ vidhāya yāvatpracalitā tāvatsārikayā mā gacchetyādivacanairnirbhartsitā
tato yāvatsā tāṃ sārikāṃ galamoṭanapūrvaṃ vināśayati tāvaduḍḍīya yayau
tataḥ kṣaṇaṃ sthitvā sveṣṭadevatāṃ hṛdi smṛtvā tāmbūlaṃ pragṛhya yāvaccalitā tāvatśukaḥ prāha siddhirastu
kva gantavyam ityādivākyaiḥ pṛṣṭā
sā ca śukavacanaṃ śakunamiti kṛtvā prahasya tamāha he śukarāja narāntarāsvādaṃ vijñātuṃ pracalitāsmi
śuka uvāca yuktamidaṃ kartavyameva paraṃ duṣkaraṃ ninditaṃ ca kulastrīṇām
kiñca tadā gamyatā yadi viparīte samāyāte sati tava buddhirasti
yadi nāsti tadā parābhavapadaṃ bhaviṣyasi
yataḥ
kautukānveṣiṇo nityaṃ durjanā vyasanāgame
māsopavāsinī yadvadvaṇikputrakacagrahe
- 9
पप्रच्छ सा तदा सार्धं पुंश्चलीभिः कृतादरा
ससम्भ्रमा जगादेदं किमिदं भाषितं शुकः
papraccha sā tadā sārdhaṃ puṃścalībhiḥ kṛtādarā
sasambhramā jagādedaṃ kimidaṃ bhāṣitaṃ śukaḥ
- 10
यदि ते कौतुकं सुभ्रु परार्थं गच्छ सुन्दरि
स्थिरीभूय त्वया पश्चात्श्राव्येयं महती कथा
yadi te kautukaṃ subhru parārthaṃ gaccha sundari
sthirībhūya tvayā paścātśrāvyeyaṃ mahatī kathā
- 11
एवं शुकोक्तं श्रुत्वा यदा सा कौतुकाकुलचेतसा निजगृह आसीनास्ति तदा शुकः कथां प्राह अस्ति चन्द्रावती पुरः
तस्यां भीमनामा नृपः
तत्र सुधनो नाम मोहनश्रेष्ठिसुतः तन्नगरवासिनो हरिदत्तस्य कलत्रं लक्ष्मीं रन्तुमीहते
तद्वत्सा न मन्यते
ततो मासोपवासिनीं पूर्णाभिधानां गत्वा पूर्णधनावर्जितां कृत्वा हरिदत्ते नगराद्बहिर्गते तद्गृहे दूतीत्वेन प्रेषयामास
सापि चाटूक्तिभिर्लक्ष्मीं प्रसादयामास
प्रसन्नया च तयेत्युक्तम्यत्त्वं याचसे तत्करोमि
पूर्णयोक्तम्तर्हि मन्मतं नरं भज
तयोक्तम्कुलस्त्रीणां नैतद्युज्यते परं यत्तवाग्रे प्रतिपन्नं तत्करोमि
उक्तं च
शीर्ष छिद्यताम् अथ भवतु बन्धनं चलतु सवथा लक्ष्मीः
प्रतिपन्नपालने सुपुरुषाणां यद्भवतु तद्भवतु
evaṃ śukoktaṃ śrutvā yadā sā kautukākulacetasā nijagṛha āsīnāsti tadā śukaḥ kathāṃ prāha asti candrāvatī puraḥ
tasyāṃ bhīmanāmā nṛpaḥ
tatra sudhano nāma mohanaśreṣṭhisutaḥ tannagaravāsino haridattasya kalatraṃ lakṣmīṃ rantumīhate
tadvatsā na manyate
tato māsopavāsinīṃ pūrṇābhidhānāṃ gatvā pūrṇadhanāvarjitāṃ kṛtvā haridatte nagarādbahirgate tadgṛhe dūtītvena preṣayāmāsa
sāpi cāṭūktibhirlakṣmīṃ prasādayāmāsa
prasannayā ca tayetyuktamyattvaṃ yācase tatkaromi
pūrṇayoktamtarhi manmataṃ naraṃ bhaja
tayoktamkulastrīṇāṃ naitadyujyate paraṃ yattavāgre pratipannaṃ tatkaromi
uktaṃ ca
śīrṣa chidyatām atha bhavatu bandhanaṃ calatu savathā lakṣmīḥ
pratipannapālane supuruṣāṇāṃ yadbhavatu tadbhavatu
- 12
तथा च
दृढलोहशृङ्खलानां भवतु विवधपाशबन्धनम्
ताभ्यामपि अधिकतरो वाचाबन्धः सुपुरुषस्य
tathā ca
dṛḍhalohaśṛṅkhalānāṃ bhavatu vivadhapāśabandhanam
tābhyāmapi adhikataro vācābandhaḥ supuruṣasya
- 13
अद्यापि नोझति हरः किल कालकूटं कूर्मो बिभर्ति धरणीं खलु चात्मपृष्ठे
अम्भोनिधिर्वहति दुःसहवाडवाग्निमङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति
adyāpi nojhati haraḥ kila kālakūṭaṃ kūrmo bibharti dharaṇīṃ khalu cātmapṛṣṭhe
ambhonidhirvahati duḥsahavāḍavāgnimaṅgīkṛtaṃ sukṛtinaḥ paripālayanti
- 14
तच्छ्रुत्वा हृष्टा पूर्णा
एवमेवैतत्
ततस्तां लक्ष्मीं प्रतिविधाय गुणमोहनार्थे प्रदोषे स्वगृहे निनाय
ततः स मोहनः कथितवेलोपरि नागतः किंचित्कार्यादिवैयग्र्येण
ततो लक्ष्म्या सकामयोक्तम्यत्कमपि नरं समानय
ततः पूर्णया मूढया तत्पतिरेव समानीतः
स्वभर्तरि समायाते सा कथं भवत्विति कथं गृहं यात्विति त्वं सख्यस्तव वा कथयन्तु
ता आहुः न जानीमः
त्वमेव कथय
शुक आह यदि न यासि तदा कथयामि
तयोक्तम्न यास्यामि
शुकः सा आगच्छन्नेव स्वपतिरिति ज्ञात्वा तं कचग्रहं प्रगृह्यैवमुवाच हे शठ सर्वदा त्वमिति ममाग्रे जल्पसि यन्मे त्वां विना नान्या वल्लभा अस्ति
अधुना तु मया परीक्षितो ज्ञातश्चेति कोपं चक्रे
स च तां कष्टेन सुकोमलवचनैरनुनीय स्वगृहं निन्ये
कथां श्रुत्वा शुकेनोक्तां भयविस्मयकारिणीम्
पुंश्चलीवृन्दसंयुक्ता सुप्ता रात्रौ वणिक्प्रिया
tacchrutvā hṛṣṭā pūrṇā
evamevaitat
tatastāṃ lakṣmīṃ pratividhāya guṇamohanārthe pradoṣe svagṛhe nināya
tataḥ sa mohanaḥ kathitavelopari nāgataḥ kiṃcitkāryādivaiyagryeṇa
tato lakṣmyā sakāmayoktamyatkamapi naraṃ samānaya
tataḥ pūrṇayā mūḍhayā tatpatireva samānītaḥ
svabhartari samāyāte sā kathaṃ bhavatviti kathaṃ gṛhaṃ yātviti tvaṃ sakhyastava vā kathayantu
tā āhuḥ na jānīmaḥ
tvameva kathaya
śuka āha yadi na yāsi tadā kathayāmi
tayoktamna yāsyāmi
śukaḥ sā āgacchanneva svapatiriti jñātvā taṃ kacagrahaṃ pragṛhyaivamuvāca he śaṭha sarvadā tvamiti mamāgre jalpasi yanme tvāṃ vinā nānyā vallabhā asti
adhunā tu mayā parīkṣito jñātaśceti kopaṃ cakre
sa ca tāṃ kaṣṭena sukomalavacanairanunīya svagṛhaṃ ninye
kathāṃ śrutvā śukenoktāṃ bhayavismayakāriṇīm
puṃścalīvṛndasaṃyuktā suptā rātrau vaṇikpriyā

