Sanskrit

Chapter 1

14 shlokas

14 shlokas

  1. 1
  2. 2

    अस्ति चन्द्रपुरं नाम नगरम्

    तत्र विक्रमसेनो नाम राजा बभूव

    तस्मिन्नगरे हरिदत्तो नाम श्रेष्ठी तस्य भार्या शृङ्गारसुन्दरीनाम्नी

    तत्पुत्रो मदनविनोदनामा बभूव

    तस्य पत्नी प्रभावती

    सा सोमदत्तश्रेष्ठिनः कन्या

    मदनविनोदस्तु अतीवविषयासक्तः कुपुत्रः पितुः शिक्षां न शृणोति

    तस्य द्यूतमृगयावेश्यामद्यादिषु अतीव आसक्तिः

    कुमार्गचारिणं तं कुपुत्रं दृष्ट्वा तत्पिता हरिदत्तः सपत्नीकः अतीव दुःखितः संजातः

    तं हरिदत्तं कुपुत्रदुःखेन पीडितं दृष्ट्वा तस्य सखा त्रिविक्रमनामा द्विजः स्वगृहतो नीतिनिपुणं शुकं सारिकां च गृहीत्वा तद्गृहे गत्वा प्राह सखे हरिदत्त एनं शुकं सपत्नीकं पुत्रवत्त्वं परिपालय

    एतत्संरक्षणेन तव दुःखं दूरीभविष्यति

    हरिदत्तस्तु तं शुकं गृहीत्वा पुत्राय समर्पयामास

    मदनविनोदेन शयनमन्दिरे स्वर्णपञ्जरस्थः स्थापितः परिपोषितश्च

    अथैकदा रहसि शुको मदनं प्राह

    हे सखे

    पित्रोस्ते दुःखिनोर्दुःखात्पतत्यश्रुचयो भुवि

    तेन पापेन ते वत्स पतनं देवशर्मवत्

    asti candrapuraṃ nāma nagaram

    tatra vikramaseno nāma rājā babhūva

    tasminnagare haridatto nāma śreṣṭhī tasya bhāryā śṛṅgārasundarīnāmnī

    tatputro madanavinodanāmā babhūva

    tasya patnī prabhāvatī

    sā somadattaśreṣṭhinaḥ kanyā

    madanavinodastu atīvaviṣayāsaktaḥ kuputraḥ pituḥ śikṣāṃ na śṛṇoti

    tasya dyūtamṛgayāveśyāmadyādiṣu atīva āsaktiḥ

    kumārgacāriṇaṃ taṃ kuputraṃ dṛṣṭvā tatpitā haridattaḥ sapatnīkaḥ atīva duḥkhitaḥ saṃjātaḥ

    taṃ haridattaṃ kuputraduḥkhena pīḍitaṃ dṛṣṭvā tasya sakhā trivikramanāmā dvijaḥ svagṛhato nītinipuṇaṃ śukaṃ sārikāṃ ca gṛhītvā tadgṛhe gatvā prāha sakhe haridatta enaṃ śukaṃ sapatnīkaṃ putravattvaṃ paripālaya

    etatsaṃrakṣaṇena tava duḥkhaṃ dūrībhaviṣyati

    haridattastu taṃ śukaṃ gṛhītvā putrāya samarpayāmāsa

    madanavinodena śayanamandire svarṇapañjarasthaḥ sthāpitaḥ paripoṣitaśca

    athaikadā rahasi śuko madanaṃ prāha

    he sakhe

    pitroste duḥkhinorduḥkhātpatatyaśrucayo bhuvi

    tena pāpena te vatsa patanaṃ devaśarmavat

  3. 3

    स प्राह कथमेतत्शुक आह अस्ति पञ्चपुरं नाम नगरम्

    तत्र सत्यशर्मा ब्राह्मणः

    तद्भार्या धर्मशीलानाम्नी पुत्रस्तु देवशर्मा

    स च अधीतविद्यः पितृप्रच्छन्नवृत्त्या देशान्तरं गत्वा भागीरथीतीरे तपः कृतवान्

    एकदा स तपस्वी गङ्गातीरे जपार्थमुपविष्टः

    तस्मिन्काले कयाचित्बलाकया उड्डीयमानया तदङ्गोपरि पुरीषोत्सर्गः कृतः

    स च तपस्वी क्रोधाकुलितनेत्रः यावदूर्ध्वं पश्यति तावत्तत्क्रोधाग्निना भस्मीभूतां बलाकां भूमौ पतितां दृष्ट्वा बलाकां दग्ध्वा नारायणद्विजगृहे भिक्षार्थं ययौ

    स्वभर्तृशुश्रूषापरया तत्पत्न्या कोपाभिविष्टो निर्भर्त्सितः सत्पक्षिहायम् उक्तश्च नाहं बलाकेव त्वत्कोपस्थानम्

    स च प्रच्छन्नपातकज्ञानाद्भीतो विस्मितश्च प्रेषितश्च तया धर्मव्याधपार्श्व वाराणसीं नगरीं ययौ

    तत्र रक्ताक्तहस्तं यमप्रतिभं मांसविक्रयं विदधानं तं दृष्ट्वा दृशामन्तःस्थितः

    व्याधेन स्वागतप्रश्नपूर्वकं स्वगृहं नीत्वा निजपितरौ सभक्तिकं भोजयित्वा पश्चात्तस्य भोजनं दत्तम्

    तदनन्तरं स च व्याधं ज्ञानकारणं पप्रच्छ कथं सती ज्ञानवती कथं च त्वं ज्ञानवान्

    तेन व्याधेनोक्तम्

    निजान्वयप्रणीतं यः सम्यग्धर्मं निषेवते

    उत्तमाधममध्येषु विकारेषु पराङ्मुखः

    sa prāha kathametatśuka āha asti pañcapuraṃ nāma nagaram

    tatra satyaśarmā brāhmaṇaḥ

    tadbhāryā dharmaśīlānāmnī putrastu devaśarmā

    sa ca adhītavidyaḥ pitṛpracchannavṛttyā deśāntaraṃ gatvā bhāgīrathītīre tapaḥ kṛtavān

    ekadā sa tapasvī gaṅgātīre japārthamupaviṣṭaḥ

    tasminkāle kayācitbalākayā uḍḍīyamānayā tadaṅgopari purīṣotsargaḥ kṛtaḥ

    sa ca tapasvī krodhākulitanetraḥ yāvadūrdhvaṃ paśyati tāvattatkrodhāgninā bhasmībhūtāṃ balākāṃ bhūmau patitāṃ dṛṣṭvā balākāṃ dagdhvā nārāyaṇadvijagṛhe bhikṣārthaṃ yayau

    svabhartṛśuśrūṣāparayā tatpatnyā kopābhiviṣṭo nirbhartsitaḥ satpakṣihāyam uktaśca nāhaṃ balākeva tvatkopasthānam

    sa ca pracchannapātakajñānādbhīto vismitaśca preṣitaśca tayā dharmavyādhapārśva vārāṇasīṃ nagarīṃ yayau

    tatra raktāktahastaṃ yamapratibhaṃ māṃsavikrayaṃ vidadhānaṃ taṃ dṛṣṭvā dṛśāmantaḥsthitaḥ

    vyādhena svāgatapraśnapūrvakaṃ svagṛhaṃ nītvā nijapitarau sabhaktikaṃ bhojayitvā paścāttasya bhojanaṃ dattam

    tadanantaraṃ sa ca vyādhaṃ jñānakāraṇaṃ papraccha kathaṃ satī jñānavatī kathaṃ ca tvaṃ jñānavān

    tena vyādhenoktam

    nijānvayapraṇītaṃ yaḥ samyagdharmaṃ niṣevate

    uttamādhamamadhyeṣu vikāreṣu parāṅmukhaḥ

  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8

    अतस्त्वं स्वपतिम् अप्राप्यमाणा निजशरीरस्य कतिचिद्दिनस्थायियौवनस्य पुरुषान्तररमणाद्गृहाण फलम्

    ततस्तासां वचनेन पुरुषान्तरस्य गुणचन्द्रसंज्ञस्य रमणाय शृङ्गारं विधाय यावत्प्रचलिता तावत्सारिकया मा गच्छेत्यादिवचनैर्निर्भर्त्सिता

    ततो यावत्सा तां सारिकां गलमोटनपूर्वं विनाशयति तावदुड्डीय ययौ

    ततः क्षणं स्थित्वा स्वेष्टदेवतां हृदि स्मृत्वा ताम्बूलं प्रगृह्य यावच्चलिता तावत्शुकः प्राह सिद्धिरस्तु

    क्व गन्तव्यम् इत्यादिवाक्यैः पृष्टा

    सा च शुकवचनं शकुनमिति कृत्वा प्रहस्य तमाह हे शुकराज नरान्तरास्वादं विज्ञातुं प्रचलितास्मि

    शुक उवाच युक्तमिदं कर्तव्यमेव परं दुष्करं निन्दितं च कुलस्त्रीणाम्

    किञ्च तदा गम्यता यदि विपरीते समायाते सति तव बुद्धिरस्ति

    यदि नास्ति तदा पराभवपदं भविष्यसि

    यतः

    कौतुकान्वेषिणो नित्यं दुर्जना व्यसनागमे

    मासोपवासिनी यद्वद्वणिक्पुत्रकचग्रहे

    atastvaṃ svapatim aprāpyamāṇā nijaśarīrasya katiciddinasthāyiyauvanasya puruṣāntararamaṇādgṛhāṇa phalam

    tatastāsāṃ vacanena puruṣāntarasya guṇacandrasaṃjñasya ramaṇāya śṛṅgāraṃ vidhāya yāvatpracalitā tāvatsārikayā mā gacchetyādivacanairnirbhartsitā

    tato yāvatsā tāṃ sārikāṃ galamoṭanapūrvaṃ vināśayati tāvaduḍḍīya yayau

    tataḥ kṣaṇaṃ sthitvā sveṣṭadevatāṃ hṛdi smṛtvā tāmbūlaṃ pragṛhya yāvaccalitā tāvatśukaḥ prāha siddhirastu

    kva gantavyam ityādivākyaiḥ pṛṣṭā

    sā ca śukavacanaṃ śakunamiti kṛtvā prahasya tamāha he śukarāja narāntarāsvādaṃ vijñātuṃ pracalitāsmi

    śuka uvāca yuktamidaṃ kartavyameva paraṃ duṣkaraṃ ninditaṃ ca kulastrīṇām

    kiñca tadā gamyatā yadi viparīte samāyāte sati tava buddhirasti

    yadi nāsti tadā parābhavapadaṃ bhaviṣyasi

    yataḥ

    kautukānveṣiṇo nityaṃ durjanā vyasanāgame

    māsopavāsinī yadvadvaṇikputrakacagrahe

  9. 9
  10. 10
  11. 11

    एवं शुकोक्तं श्रुत्वा यदा सा कौतुकाकुलचेतसा निजगृह आसीनास्ति तदा शुकः कथां प्राह अस्ति चन्द्रावती पुरः

    तस्यां भीमनामा नृपः

    तत्र सुधनो नाम मोहनश्रेष्ठिसुतः तन्नगरवासिनो हरिदत्तस्य कलत्रं लक्ष्मीं रन्तुमीहते

    तद्वत्सा न मन्यते

    ततो मासोपवासिनीं पूर्णाभिधानां गत्वा पूर्णधनावर्जितां कृत्वा हरिदत्ते नगराद्बहिर्गते तद्गृहे दूतीत्वेन प्रेषयामास

    सापि चाटूक्तिभिर्लक्ष्मीं प्रसादयामास

    प्रसन्नया च तयेत्युक्तम्यत्त्वं याचसे तत्करोमि

    पूर्णयोक्तम्तर्हि मन्मतं नरं भज

    तयोक्तम्कुलस्त्रीणां नैतद्युज्यते परं यत्तवाग्रे प्रतिपन्नं तत्करोमि

    उक्तं च

    शीर्ष छिद्यताम् अथ भवतु बन्धनं चलतु सवथा लक्ष्मीः

    प्रतिपन्नपालने सुपुरुषाणां यद्भवतु तद्भवतु

    evaṃ śukoktaṃ śrutvā yadā sā kautukākulacetasā nijagṛha āsīnāsti tadā śukaḥ kathāṃ prāha asti candrāvatī puraḥ

    tasyāṃ bhīmanāmā nṛpaḥ

    tatra sudhano nāma mohanaśreṣṭhisutaḥ tannagaravāsino haridattasya kalatraṃ lakṣmīṃ rantumīhate

    tadvatsā na manyate

    tato māsopavāsinīṃ pūrṇābhidhānāṃ gatvā pūrṇadhanāvarjitāṃ kṛtvā haridatte nagarādbahirgate tadgṛhe dūtītvena preṣayāmāsa

    sāpi cāṭūktibhirlakṣmīṃ prasādayāmāsa

    prasannayā ca tayetyuktamyattvaṃ yācase tatkaromi

    pūrṇayoktamtarhi manmataṃ naraṃ bhaja

    tayoktamkulastrīṇāṃ naitadyujyate paraṃ yattavāgre pratipannaṃ tatkaromi

    uktaṃ ca

    śīrṣa chidyatām atha bhavatu bandhanaṃ calatu savathā lakṣmīḥ

    pratipannapālane supuruṣāṇāṃ yadbhavatu tadbhavatu

  12. 12
  13. 13
  14. 14

    तच्छ्रुत्वा हृष्टा पूर्णा

    एवमेवैतत्

    ततस्तां लक्ष्मीं प्रतिविधाय गुणमोहनार्थे प्रदोषे स्वगृहे निनाय

    ततः स मोहनः कथितवेलोपरि नागतः किंचित्कार्यादिवैयग्र्येण

    ततो लक्ष्म्या सकामयोक्तम्यत्कमपि नरं समानय

    ततः पूर्णया मूढया तत्पतिरेव समानीतः

    स्वभर्तरि समायाते सा कथं भवत्विति कथं गृहं यात्विति त्वं सख्यस्तव वा कथयन्तु

    ता आहुः न जानीमः

    त्वमेव कथय

    शुक आह यदि न यासि तदा कथयामि

    तयोक्तम्न यास्यामि

    शुकः सा आगच्छन्नेव स्वपतिरिति ज्ञात्वा तं कचग्रहं प्रगृह्यैवमुवाच हे शठ सर्वदा त्वमिति ममाग्रे जल्पसि यन्मे त्वां विना नान्या वल्लभा अस्ति

    अधुना तु मया परीक्षितो ज्ञातश्चेति कोपं चक्रे

    स च तां कष्टेन सुकोमलवचनैरनुनीय स्वगृहं निन्ये

    कथां श्रुत्वा शुकेनोक्तां भयविस्मयकारिणीम्

    पुंश्चलीवृन्दसंयुक्ता सुप्ता रात्रौ वणिक्प्रिया

    tacchrutvā hṛṣṭā pūrṇā

    evamevaitat

    tatastāṃ lakṣmīṃ pratividhāya guṇamohanārthe pradoṣe svagṛhe nināya

    tataḥ sa mohanaḥ kathitavelopari nāgataḥ kiṃcitkāryādivaiyagryeṇa

    tato lakṣmyā sakāmayoktamyatkamapi naraṃ samānaya

    tataḥ pūrṇayā mūḍhayā tatpatireva samānītaḥ

    svabhartari samāyāte sā kathaṃ bhavatviti kathaṃ gṛhaṃ yātviti tvaṃ sakhyastava vā kathayantu

    tā āhuḥ na jānīmaḥ

    tvameva kathaya

    śuka āha yadi na yāsi tadā kathayāmi

    tayoktamna yāsyāmi

    śukaḥ sā āgacchanneva svapatiriti jñātvā taṃ kacagrahaṃ pragṛhyaivamuvāca he śaṭha sarvadā tvamiti mamāgre jalpasi yanme tvāṃ vinā nānyā vallabhā asti

    adhunā tu mayā parīkṣito jñātaśceti kopaṃ cakre

    sa ca tāṃ kaṣṭena sukomalavacanairanunīya svagṛhaṃ ninye

    kathāṃ śrutvā śukenoktāṃ bhayavismayakāriṇīm

    puṃścalīvṛndasaṃyuktā suptā rātrau vaṇikpriyā