5 shlokas
- 1
अथापरेद्युः सविस्मया प्रभावती शुकं पृच्छति स्म शुक किं विज्ञातं विक्रमार्केण मत्स्यहसनकारणम्शुकः प्राह देवि न किमपि राज्ञा स्वयं ज्ञातम्
ततो राजा प्रातर्द्विजसुताम् आहूय बालपण्डितां प्राह त्वया इत्युक्तं यत्त्वं स्वयमेव ज्ञास्यसि
मया तु किमपि न ज्ञातम्
बालपण्डिता प्राह यदि राजन्नेवमपि मया कथ्यमानं न वेत्सि ततः शृणु
पुष्पहासो नाम मन्त्री सर्वमन्त्रिणामग्रणीर्निर्देषो गुप्तः
किमिति नियन्त्रितो ऽस्ति
राजा प्राहान्वर्थो ऽयं पुष्पहासः
यतः यदा सो मदीयायां संसदि हसति तदास्यास्यात्पुष्पप्रकरो निपतति
इयं च कथापरराज्यमण्डलेषु ख्याताभूत्
ततस्तैः प्रेषिताः स्वीयपुमांसः कुतूहलान्वेषणाय
तेषु समायातेषु तेन न हसितं पुष्पप्रकरो ऽपि नाभूत्
इति कारणात्गुप्तिबन्धः
बालपण्डिता प्राह केनापि कारणेन मन्त्रिणा न हसितम्राजन्तत्कारणं त्वया ज्ञातं न वा राजा प्राह मया किमपि न ज्ञातम्
बालपण्डिता प्राह तर्हि कथमिदं दण्डं कुर्वन्पापभाक्न भवसि
उक्तं च
धर्मेण राष्ट्रं विन्देन धर्मेणैवानुपालयेत्
धर्माच्छरण्यतां याति राजा सर्वभयापहः
athāparedyuḥ savismayā prabhāvatī śukaṃ pṛcchati sma śuka kiṃ vijñātaṃ vikramārkeṇa matsyahasanakāraṇamśukaḥ prāha devi na kimapi rājñā svayaṃ jñātam
tato rājā prātardvijasutām āhūya bālapaṇḍitāṃ prāha tvayā ityuktaṃ yattvaṃ svayameva jñāsyasi
mayā tu kimapi na jñātam
bālapaṇḍitā prāha yadi rājannevamapi mayā kathyamānaṃ na vetsi tataḥ śṛṇu
puṣpahāso nāma mantrī sarvamantriṇāmagraṇīrnirdeṣo guptaḥ
kimiti niyantrito 'sti
rājā prāhānvartho 'yaṃ puṣpahāsaḥ
yataḥ yadā so madīyāyāṃ saṃsadi hasati tadāsyāsyātpuṣpaprakaro nipatati
iyaṃ ca kathāpararājyamaṇḍaleṣu khyātābhūt
tatastaiḥ preṣitāḥ svīyapumāṃsaḥ kutūhalānveṣaṇāya
teṣu samāyāteṣu tena na hasitaṃ puṣpaprakaro 'pi nābhūt
iti kāraṇātguptibandhaḥ
bālapaṇḍitā prāha kenāpi kāraṇena mantriṇā na hasitamrājantatkāraṇaṃ tvayā jñātaṃ na vā rājā prāha mayā kimapi na jñātam
bālapaṇḍitā prāha tarhi kathamidaṃ daṇḍaṃ kurvanpāpabhākna bhavasi
uktaṃ ca
dharmeṇa rāṣṭraṃ vindena dharmeṇaivānupālayet
dharmāccharaṇyatāṃ yāti rājā sarvabhayāpahaḥ
- 2
यथा आग्रहान्मां मत्स्यहास्यकारणं पृच्छसि तथा तमपि पृच्छ हास्यकारणम्
स एवात्मीयहास्यस्य मत्स्यहास्यस्य च कारणं वक्ता
राजापि तद्वचनात्पुष्पहासं मन्त्रिणं वस्त्रदानपूर्वं मन्त्रिपदे प्रतिष्ठाप्य मत्स्यहास्यकारणं पप्रच्छ
मन्त्र्याह यद्यपि गृहदुश्चरितमकथ्यम्
यतः
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च
वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत्
yathā āgrahānmāṃ matsyahāsyakāraṇaṃ pṛcchasi tathā tamapi pṛccha hāsyakāraṇam
sa evātmīyahāsyasya matsyahāsyasya ca kāraṇaṃ vaktā
rājāpi tadvacanātpuṣpahāsaṃ mantriṇaṃ vastradānapūrvaṃ mantripade pratiṣṭhāpya matsyahāsyakāraṇaṃ papraccha
mantryāha yadyapi gṛhaduścaritamakathyam
yataḥ
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet
- 3
तथापि तु राजाज्ञा महती
यतः
प्रभुः प्रीतिस्निग्धां दृशमपि न पापेषु विसृजेत्कुतः श्लाघ्यामाज्ञां प्रणयरससान्द्रेण मनसा
अतीत्यादित्याग्निप्रभृति भुवि धर्मेन्द्रियमयं नृपाख्यं हि ज्योतिः प्रसभमिदमैन्द्रं विजयते
tathāpi tu rājājñā mahatī
yataḥ
prabhuḥ prītisnigdhāṃ dṛśamapi na pāpeṣu visṛjetkutaḥ ślāghyāmājñāṃ praṇayarasasāndreṇa manasā
atītyādityāgniprabhṛti bhuvi dharmendriyamayaṃ nṛpākhyaṃ hi jyotiḥ prasabhamidamaindraṃ vijayate
- 4
ततो राजन्मे कलत्रं नरान्तररतं जातं तच्च मया ज्ञातम्तेन च दुःखेन न हसितम्
राजापीदमाकर्ण्य पुष्पहस्तकै राज्ञीमाहृत्य सम्मुखमवलोकयामास
सा च तेन प्रहारेण कपटमूर्च्छां नाटयति स्म
पुष्पहासो ऽपि तामवलोक्य सहासो बभूव पुष्पोत्करश्च समजनि
राजापि तामाश्वास्य कृतकोपो द्विजात्मजास्यं विलोक्य मन्त्रिणमवादीत्कथमस्मद्दुःखे सहासो ऽसि मन्त्र्यपि सभयमञ्जलिं बद्ध्वाभाषत राजन्पोटकजनैस्त्वदीया राज्ञी रात्रौ नाडिकाभिराहतापि न मूर्छिता अधुना मूर्छितेति हास्यकारणम्
राजापि सकोपो मन्त्रिन् इदं त्वया दृष्टं श्रुतं वेति पप्रच्छ
मन्त्र्याह स्वामिन्दृष्टमेवेदम्
यदि स्वामी न प्रत्येति तदा कञ्चुकमुत्तार्यावलोकयतु
एवं कृते राजा सर्वमज्ञासीत्
मन्त्रिणो द्विजसुतायाश्च मुखमवलोक्य किमिदमित्यवादीत्
मन्त्र्याह स्वामिन्यदिदं द्विजपुत्र्या गूढार्थं मत्स्यहास्यकारणं निवेदितं तन्मया प्रकटीकृतम्
इत्येवमुक्तो राजा आस्थानं व्यसर्जयत्
अथ द्विजसुतापुष्पहासावपि भीतहृष्टौ स्वं स्वं गृहं जग्मतुः
तेन च राज्ञा तस्या मञ्जूषास्थितो नरो दृष्टो विनाशितः
सा च निजवासाद्विसर्जिता
शुकः प्रभावतीमाह
तथा त्वमपि कल्याणि मा कुरुष्व वृथाग्रहम्
यदाग्रहपरो लोके विलक्षो विक्रमार्कवत्
tato rājanme kalatraṃ narāntararataṃ jātaṃ tacca mayā jñātamtena ca duḥkhena na hasitam
rājāpīdamākarṇya puṣpahastakai rājñīmāhṛtya sammukhamavalokayāmāsa
sā ca tena prahāreṇa kapaṭamūrcchāṃ nāṭayati sma
puṣpahāso 'pi tāmavalokya sahāso babhūva puṣpotkaraśca samajani
rājāpi tāmāśvāsya kṛtakopo dvijātmajāsyaṃ vilokya mantriṇamavādītkathamasmadduḥkhe sahāso 'si mantryapi sabhayamañjaliṃ baddhvābhāṣata rājanpoṭakajanaistvadīyā rājñī rātrau nāḍikābhirāhatāpi na mūrchitā adhunā mūrchiteti hāsyakāraṇam
rājāpi sakopo mantrin idaṃ tvayā dṛṣṭaṃ śrutaṃ veti papraccha
mantryāha svāmindṛṣṭamevedam
yadi svāmī na pratyeti tadā kañcukamuttāryāvalokayatu
evaṃ kṛte rājā sarvamajñāsīt
mantriṇo dvijasutāyāśca mukhamavalokya kimidamityavādīt
mantryāha svāminyadidaṃ dvijaputryā gūḍhārthaṃ matsyahāsyakāraṇaṃ niveditaṃ tanmayā prakaṭīkṛtam
ityevamukto rājā āsthānaṃ vyasarjayat
atha dvijasutāpuṣpahāsāvapi bhītahṛṣṭau svaṃ svaṃ gṛhaṃ jagmatuḥ
tena ca rājñā tasyā mañjūṣāsthito naro dṛṣṭo vināśitaḥ
sā ca nijavāsādvisarjitā
śukaḥ prabhāvatīmāha
tathā tvamapi kalyāṇi mā kuruṣva vṛthāgraham
yadāgrahaparo loke vilakṣo vikramārkavat
- 5
इति कथां श्रुत्वा प्रभावती सुप्ता
iti kathāṃ śrutvā prabhāvatī suptā

