12 shlokas
- 1
अथापरस्मिन्दिवसे प्रभावती शुकं प्राह
शुक स मत्स्यहास्यव्यतिकरो राज्ञा ज्ञातो न वेति
शुक आह नृपः श्लोकार्थम् अजानन्न निद्रां लेभे
उक्तं च
निद्रा भद्रे कुतस्तेषां ये ऋणव्याधिपीडिताः
अविधेयकलत्राश्च ये चान्ये कृतवैरिणः
athāparasmindivase prabhāvatī śukaṃ prāha
śuka sa matsyahāsyavyatikaro rājñā jñāto na veti
śuka āha nṛpaḥ ślokārtham ajānanna nidrāṃ lebhe
uktaṃ ca
nidrā bhadre kutasteṣāṃ ye ṛṇavyādhipīḍitāḥ
avidheyakalatrāśca ye cānye kṛtavairiṇaḥ
- 2
राजा निद्राभावे कष्टेन निशां नीत्वा प्रातर्बालपण्डितामाकार्य प्राह बालिके श्लोकार्थो न ज्ञातो मया
तस्मान्मत्स्यहास्यकारणे निवेदय
सा आह राजन्मां मा पृच्छ
यतः
पश्चात्तापो ऽत्र भविता भार्याया वणिजो यथा
आग्रहेण कृतः पत्यौ मण्डकागमनं प्रति
rājā nidrābhāve kaṣṭena niśāṃ nītvā prātarbālapaṇḍitāmākārya prāha bālike ślokārtho na jñāto mayā
tasmānmatsyahāsyakāraṇe nivedaya
sā āha rājanmāṃ mā pṛccha
yataḥ
paścāttāpo 'tra bhavitā bhāryāyā vaṇijo yathā
āgraheṇa kṛtaḥ patyau maṇḍakāgamanaṃ prati
- 3
राजा कथमेतत्
शुकः अस्त्यत्र जयन्ती नाम नगरी
तत्र वणिक्सुतः सुमतिर्नाम तस्य प्रिया पद्मिनी नाम
तस्य च वणिजः पुण्यक्षयाद्धनं क्षीणम्
स च जनैः परित्यक्तः
यतो जनो धनमित्रः
उक्तं च
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः
यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः
rājā kathametat
śukaḥ astyatra jayantī nāma nagarī
tatra vaṇiksutaḥ sumatirnāma tasya priyā padminī nāma
tasya ca vaṇijaḥ puṇyakṣayāddhanaṃ kṣīṇam
sa ca janaiḥ parityaktaḥ
yato jano dhanamitraḥ
uktaṃ ca
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ
yasyārthāḥ sa pumāṃlloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ
- 4
तथा च भारते
जीवन्तो ऽपि मृताः पञ्च श्रूयन्ते किल भारत
दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः
tathā ca bhārate
jīvanto 'pi mṛtāḥ pañca śrūyante kila bhārata
daridro vyādhito mūrkhaḥ pravāsī nityasevakaḥ
- 5
तथा च
इह लोके हि धनिनां परो ऽपि स्वजनायते
स्वजनो ऽपि दरिद्राणां तत्क्षणाद्दुर्जनायते
tathā ca
iha loke hi dhanināṃ paro 'pi svajanāyate
svajano 'pi daridrāṇāṃ tatkṣaṇāddurjanāyate
- 6
सो ऽपि च तृणकाष्ठादिकमानीय पुरीमध्ये विक्रीणाति
अन्यदा अनेन तृणकाष्ठादिकं किमपि वने न प्राप्तम्
दृढकाष्ठमयो ऽपि विघ्नविनायकः प्राप्तः
ततश्चिन्तितं किमसौ मम विधास्यति उक्तं च
बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति
प्राणार्थमेते हि समाचरन्ति मतं सतां यन्न मतं तदेषाम्
so 'pi ca tṛṇakāṣṭhādikamānīya purīmadhye vikrīṇāti
anyadā anena tṛṇakāṣṭhādikaṃ kimapi vane na prāptam
dṛḍhakāṣṭhamayo 'pi vighnavināyakaḥ prāptaḥ
tataścintitaṃ kimasau mama vidhāsyati uktaṃ ca
bubhukṣitaḥ kiṃ na karoti pāpaṃ kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti
prāṇārthamete hi samācaranti mataṃ satāṃ yanna mataṃ tadeṣām
- 7
यावत्स तस्य विनायकस्य पाटनायोत्तिष्ठति तावत्तुष्टः सन्जगाद अहं तव प्रतिदिनं पञ्च पञ्च मण्डकान्दास्ये खण्डघृतयुतान्
ममालये प्रातर्यायाः
परं कस्यापि इदं रहस्यं न कथनीयम्
कथिते तु मद्वचो वितथं भविष्यति
सो ऽपि च तथेति प्रतिपाद्य नित्यं मण्डकपञ्चकं भार्याया अर्पयति
तद्दैवं मण्डकपञ्चकं घृतखण्डयुक्तमादाय तद्भार्या निजकुटुम्बं तृप्तीकरोति
नित्यं च तान्मण्डकान्गोत्रिणां गृहे वाहयामास
निजसख्या मन्दोदर्यास्तृप्त्यर्थं नित्यं प्राहिणोत्
अन्यदा सा सखी तां पप्रच्छ
पद्मिन्यपि मण्डकागमनमिदं न जानाति
ततस्तस्याः पुरा सा सखी कपटाद्ब्रूते सखि यदि त्वं मम पुरतो गुह्यं न कथयसि तत्कः स्नेहः
उक्तं च
ददाति प्रतिगृह्णानि गुह्यमाख्याति पृच्छति
भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम्
yāvatsa tasya vināyakasya pāṭanāyottiṣṭhati tāvattuṣṭaḥ sanjagāda ahaṃ tava pratidinaṃ pañca pañca maṇḍakāndāsye khaṇḍaghṛtayutān
mamālaye prātaryāyāḥ
paraṃ kasyāpi idaṃ rahasyaṃ na kathanīyam
kathite tu madvaco vitathaṃ bhaviṣyati
so 'pi ca tatheti pratipādya nityaṃ maṇḍakapañcakaṃ bhāryāyā arpayati
taddaivaṃ maṇḍakapañcakaṃ ghṛtakhaṇḍayuktamādāya tadbhāryā nijakuṭumbaṃ tṛptīkaroti
nityaṃ ca tānmaṇḍakāngotriṇāṃ gṛhe vāhayāmāsa
nijasakhyā mandodaryāstṛptyarthaṃ nityaṃ prāhiṇot
anyadā sā sakhī tāṃ papraccha
padminyapi maṇḍakāgamanamidaṃ na jānāti
tatastasyāḥ purā sā sakhī kapaṭādbrūte sakhi yadi tvaṃ mama purato guhyaṃ na kathayasi tatkaḥ snehaḥ
uktaṃ ca
dadāti pratigṛhṇāni guhyamākhyāti pṛcchati
bhuṅkte bhojayate caiva ṣaḍvidhaṃ prītilakṣaṇam
- 8
ततः पद्मिन्याह मदीयः पतिरिदं गुह्यं ममाग्रे कथमपि न ब्रूते मया शतशः पृष्टो ऽपि
तयोक्तं तर्हि त्वदीयं जीवितं रूपं यौवनं सवमपि निरर्थकमेव यदिदं नाज्ञायि
ततः पद्मिनी पतिं पृच्छति कथं मण्डकप्राप्तिः पतिराह विधेः प्रसादात्
उक्तं च
द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशो ऽप्यन्तात्
आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखोभूतः
tataḥ padminyāha madīyaḥ patiridaṃ guhyaṃ mamāgre kathamapi na brūte mayā śataśaḥ pṛṣṭo 'pi
tayoktaṃ tarhi tvadīyaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ savamapi nirarthakameva yadidaṃ nājñāyi
tataḥ padminī patiṃ pṛcchati kathaṃ maṇḍakaprāptiḥ patirāha vidheḥ prasādāt
uktaṃ ca
dvīpādanyasmādapi madhyādapi jalanidherdiśo 'pyantāt
ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhirabhimatamabhimukhobhūtaḥ
- 9
किञ्च
क्षुत्क्षामस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः
तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः पथा स्वस्थास्तिष्ठत दैवमेव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम्
kiñca
kṣutkṣāmasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ
tṛptastatpiśitena satvaramasau tenaiva yātaḥ pathā svasthāstiṣṭhata daivameva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam
- 10
यदा न कथयति तदानशनं चक्रे
पतिराह अस्मिन्कथिते महती हानिः पश्चात्तापश्च भविष्यति
एवं बोधितापि सा यावन्नाग्रहं मुञ्चति तदा तेन दैवोपहतचित्तेन कथितम्
उक्तं च
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति न स वेत्यात्मनो हितम्
yadā na kathayati tadānaśanaṃ cakre
patirāha asminkathite mahatī hāniḥ paścāttāpaśca bhaviṣyati
evaṃ bodhitāpi sā yāvannāgrahaṃ muñcati tadā tena daivopahatacittena kathitam
uktaṃ ca
yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam
buddhiṃ tasyāpakarṣanti na sa vetyātmano hitam
- 11
तेन च राजन्विक्रमार्कबुद्धिमुक्तेन गुह्यं कीर्तितम्
यतो हीनपुण्यो बुद्ध्या मुच्यते
उक्तं च
रामो हेममृगं न वेत्ति नहुषो याने युनक्ति द्विजान्विप्रादेव सवत्सधेनुहरणे जाता मतिश्चार्जुने
द्यूते भ्रातृचतुष्टयं च महिषीं धर्मात्मजो दत्तवान्प्रायः सत्पुरुषो ऽप्यनर्थसमये बुद्ध्या परित्यज्यते
tena ca rājanvikramārkabuddhimuktena guhyaṃ kīrtitam
yato hīnapuṇyo buddhyā mucyate
uktaṃ ca
rāmo hemamṛgaṃ na vetti nahuṣo yāne yunakti dvijānviprādeva savatsadhenuharaṇe jātā matiścārjune
dyūte bhrātṛcatuṣṭayaṃ ca mahiṣīṃ dharmātmajo dattavānprāyaḥ satpuruṣo 'pyanarthasamaye buddhyā parityajyate
- 12
सा च पतिमुखात्श्रुत्वा सखीपुरी जगाद
तया चात्मपतिः कुठारहस्तः प्रेषितो विनायकपार्श्वे
सो ऽपि पद्मिनीपतिश्च प्रातस्तत्र जगाम
विनायको ऽपि द्वावपि मयूरबन्धैर्बन्धयामास
सो ऽपि च पद्मिनीपतिरुक्तः रे त्वदीय एवायमनर्थः
ततस्त्वय्येव दण्डो युज्यते
ततः सखीपतिर्ययाचे
तान्पञ्च मण्डकान्तस्मै स प्रददौ
तौ द्वावपि स्वं स्वं गृहं जग्मतुः
ततः पत्या दापिताः
पश्चात्तापं च कुरुते
ततस्त्वमपि राजेन्द्र मां मा पृच्छ
तव पश्चात्तापो भविष्यति
इदं श्लोकं स्वयमेव विचिन्तय
इति कथयित्वा बालपण्डिता उत्थाय स्वगृहं गता
इति कथां श्रुत्वा प्रभावती सुप्ता
sā ca patimukhātśrutvā sakhīpurī jagāda
tayā cātmapatiḥ kuṭhārahastaḥ preṣito vināyakapārśve
so 'pi padminīpatiśca prātastatra jagāma
vināyako 'pi dvāvapi mayūrabandhairbandhayāmāsa
so 'pi ca padminīpatiruktaḥ re tvadīya evāyamanarthaḥ
tatastvayyeva daṇḍo yujyate
tataḥ sakhīpatiryayāce
tānpañca maṇḍakāntasmai sa pradadau
tau dvāvapi svaṃ svaṃ gṛhaṃ jagmatuḥ
tataḥ patyā dāpitāḥ
paścāttāpaṃ ca kurute
tatastvamapi rājendra māṃ mā pṛccha
tava paścāttāpo bhaviṣyati
idaṃ ślokaṃ svayameva vicintaya
iti kathayitvā bālapaṇḍitā utthāya svagṛhaṃ gatā
iti kathāṃ śrutvā prabhāvatī suptā

