25 shlokas
- 1
पुनरन्यदिने सा गमनाय शुकं पृच्छति
शुकः
गच्छ देवि विजानासि यदि कर्तुं त्वमुत्तरम्
सभायां नृपतेर्यद्वद्विषमे बालपण्डिता
punaranyadine sā gamanāya śukaṃ pṛcchati
śukaḥ
gaccha devi vijānāsi yadi kartuṃ tvamuttaram
sabhāyāṃ nṛpateryadvadviṣame bālapaṇḍitā
- 2
प्रभावतीपृष्टः शुकः कथां प्राह अस्ति उज्जयिनी नाम नगरी
तत्र विक्रमादित्यो राजा
तस्य राज्ञः कामलीला नाम उत्तमकुले जाता
सा च राज्ञो ऽतीव वल्लभा
एकदा नृपस्तया सार्धं भोजनं कुर्वन्भृष्टमत्स्यांस्तस्यै दापयामास
सा आह स्वामिन्नाहमेतान्पुरुषानवलोकयितुमपि समर्था किं पुनः स्पर्शनम्
इति श्रुत्वा मत्स्या अट्टहासेन तथा जहसुर्यथा नागरिकलोके श्रुतम्
राजा च तन्मत्स्यहास्यकारणं मन्त्रिज्योतिर्विच्छाकुनिककोविदान्पृच्छति
यदा न को ऽपि जानाति तदा सर्वद्विजाग्रेसरं पुरोहितं प्राह यथा त्वयैव मत्स्यहास्यकारणं कथनीयमन्यथा त्वं देशान्निर्वासं प्राप्नोषि
पुरोधा अप्येतद्वचः श्रुत्वा दिनपञ्चकं व्यवधाने याचयित्वा सविषादो गृहमगमत्
स पुरोहितः तद् उत्तरम् अजानन्पुरस्ताद्राज्ञा निर्वास्यते
स कथं भवत्विति प्रश्नः
उत्तरमप्याह शुकः स ब्राह्मणो विषादापन्नः पुत्र्या बालपण्डितया बभाषे तात कथमुद्विग्नचित्त इव लक्ष्यसे
कथय विषादस्य कारणम्
विद्वद्भिर्विपद्यप्युच्चैः स्थातव्यम्
उक्तं च
सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च भीरुत्वम्
तं भुवनत्रयतिलकं जननी जनयति सुतं विरलम्
prabhāvatīpṛṣṭaḥ śukaḥ kathāṃ prāha asti ujjayinī nāma nagarī
tatra vikramādityo rājā
tasya rājñaḥ kāmalīlā nāma uttamakule jātā
sā ca rājño 'tīva vallabhā
ekadā nṛpastayā sārdhaṃ bhojanaṃ kurvanbhṛṣṭamatsyāṃstasyai dāpayāmāsa
sā āha svāminnāhametānpuruṣānavalokayitumapi samarthā kiṃ punaḥ sparśanam
iti śrutvā matsyā aṭṭahāsena tathā jahasuryathā nāgarikaloke śrutam
rājā ca tanmatsyahāsyakāraṇaṃ mantrijyotirvicchākunikakovidānpṛcchati
yadā na ko 'pi jānāti tadā sarvadvijāgresaraṃ purohitaṃ prāha yathā tvayaiva matsyahāsyakāraṇaṃ kathanīyamanyathā tvaṃ deśānnirvāsaṃ prāpnoṣi
purodhā apyetadvacaḥ śrutvā dinapañcakaṃ vyavadhāne yācayitvā saviṣādo gṛhamagamat
sa purohitaḥ tad uttaram ajānanpurastādrājñā nirvāsyate
sa kathaṃ bhavatviti praśnaḥ
uttaramapyāha śukaḥ sa brāhmaṇo viṣādāpannaḥ putryā bālapaṇḍitayā babhāṣe tāta kathamudvignacitta iva lakṣyase
kathaya viṣādasya kāraṇam
vidvadbhirvipadyapyuccaiḥ sthātavyam
uktaṃ ca
sampadi yasya na harṣo vipadi viṣādo raṇe ca bhīrutvam
taṃ bhuvanatrayatilakaṃ jananī janayati sutaṃ viralam
- 3
ततो ब्राह्मणो ऽविरलं वृत्तान्तमाचष्टे अनेन कारणेन राजा मां नागरान्निर्वासयति
यतः
न सौहृदं न विश्वासो न स्नेहो न च बन्धुता
केनापि सह संसारे कुतो राज्ञा छलार्थिना
tato brāhmaṇo 'viralaṃ vṛttāntamācaṣṭe anena kāraṇena rājā māṃ nāgarānnirvāsayati
yataḥ
na sauhṛdaṃ na viśvāso na sneho na ca bandhutā
kenāpi saha saṃsāre kuto rājñā chalārthinā
- 4
उक्तं च
काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं सर्पे क्षान्तिः स्त्रीषु कामोपशान्तिः
क्लीबे धैर्यं मद्यपे तत्त्वचिन्ता राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा
uktaṃ ca
kāke śaucaṃ dyūtakāre ca satyaṃ sarpe kṣāntiḥ strīṣu kāmopaśāntiḥ
klībe dhairyaṃ madyape tattvacintā rājā mitraṃ kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā
- 5
किञ्च
नदीनां नखिनां चैव शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम्
विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च
kiñca
nadīnāṃ nakhināṃ caiva śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca
- 6
भोगिनः कञ्चुकासक्ताः क्रूराः कुटिलगमिनः
दुःखोपसर्पणीयाश्च राजानो भुजगा इव
bhoginaḥ kañcukāsaktāḥ krūrāḥ kuṭilagaminaḥ
duḥkhopasarpaṇīyāśca rājāno bhujagā iva
- 7
हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः
स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः
hasannapi nṛpo hanti mānayannapi durjanaḥ
spṛśannapi gajo hanti jighrannapi bhujaṅgamaḥ
- 8
एष राजा आ बाल्यात्सेवितो ऽपि मयि विपरीतो बभूव
तस्मान्मया जीवितुमिच्छता द्विजैः सह परदेशं गन्तव्यम्
उक्तं च
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
eṣa rājā ā bālyātsevito 'pi mayi viparīto babhūva
tasmānmayā jīvitumicchatā dvijaiḥ saha paradeśaṃ gantavyam
uktaṃ ca
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
- 9
ततः सा बालिका तातवचनं श्रुत्वा प्राह तात त्वया युक्तमुक्तम्
परं स्वामिरहितानां न क्वापि पूजा
यत उक्तम्
अप्रधानः प्रधानः स्याद्यदि सेवेत पार्थिवम्
प्रधानो ऽप्यप्रधानः स्याद्यदि सेवाविवर्जितः
tataḥ sā bālikā tātavacanaṃ śrutvā prāha tāta tvayā yuktamuktam
paraṃ svāmirahitānāṃ na kvāpi pūjā
yata uktam
apradhānaḥ pradhānaḥ syādyadi seveta pārthivam
pradhāno 'pyapradhānaḥ syādyadi sevāvivarjitaḥ
- 10
आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसंस्तुतं वा
प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति
āsannameva nṛpatirbhajate manuṣyaṃ vidyāvihīnamakulīnamasaṃstutaṃ vā
prāyeṇa bhūmipatayaḥ pramadā latāśca yaḥ pārśvato bhavati taṃ pariveṣṭayanti
- 11
आरोहन्ति शनैर्मृत्या धुन्वन्तमपि पार्थिवम्
कोपप्रसादवस्तूनां विचिन्वन्ति समीपगाः
ārohanti śanairmṛtyā dhunvantamapi pārthivam
kopaprasādavastūnāṃ vicinvanti samīpagāḥ
- 12
तथा च
विद्यावतां महेच्छानां शिल्पविक्रमशालिनाम्
सेवावृत्तिविदां चैव नाश्रयः पार्थिवं विना
tathā ca
vidyāvatāṃ mahecchānāṃ śilpavikramaśālinām
sevāvṛttividāṃ caiva nāśrayaḥ pārthivaṃ vinā
- 13
ये जात्यादिमहोत्साहा नोपगच्छन्ति पार्थिवम्
तेषामामरणं भिक्षा प्रायश्चित्तं विनिर्मितम्
ye jātyādimahotsāhā nopagacchanti pārthivam
teṣāmāmaraṇaṃ bhikṣā prāyaścittaṃ vinirmitam
- 14
रोगैर्ग्रहैर्नृपैर्ग्रस्तो यो न वेत्ति जडक्रियः
मध्यमन्त्रमुपायं च सो ऽवश्यं तात न स्थिरः
rogairgrahairnṛpairgrasto yo na vetti jaḍakriyaḥ
madhyamantramupāyaṃ ca so 'vaśyaṃ tāta na sthiraḥ
- 15
उक्तं च
सर्पान्व्याघ्रान्गजान्सिंहान्दृष्ट्वोपायैर्वशीकृतान्
राजेति कियती मात्रा धीमतामप्रमादिनाम्
uktaṃ ca
sarpānvyāghrāngajānsiṃhāndṛṣṭvopāyairvaśīkṛtān
rājeti kiyatī mātrā dhīmatāmapramādinām
- 16
तथा च
राजानमेव संश्रित्य विद्वान्याति परोन्नतिम्
विना मलयमन्यत्र चन्दनं न विवर्धते
tathā ca
rājānameva saṃśritya vidvānyāti paronnatim
vinā malayamanyatra candanaṃ na vivardhate
- 17
धवलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः
सदा मत्ताश्च मातङ्गाः प्रसन्ने सति भूपतौ
dhavalānyātapatrāṇi vājinaśca manoramāḥ
sadā mattāśca mātaṅgāḥ prasanne sati bhūpatau
- 18
तस्मात्तात्त्वं राज्ञा मान्यः प्रसादपात्रं च
ततः सन्देहे ऽस्मिन्मा विषादीभव
यतः
राजग्रहे समायाते विषमे कार्यसंशये
संदिग्धमनसां राज्ञां प्रधानाः संशयच्छिदः
tasmāttāttvaṃ rājñā mānyaḥ prasādapātraṃ ca
tataḥ sandehe 'sminmā viṣādībhava
yataḥ
rājagrahe samāyāte viṣame kāryasaṃśaye
saṃdigdhamanasāṃ rājñāṃ pradhānāḥ saṃśayacchidaḥ
- 19
ततो हे तात स्थिरीभव
मत्स्यहसनोत्तरं राज्ञः पुरतो मयाभिधेयमिति
स्नाहि भुङ्क्ष्व
ततः स एवं कृत्वा राज्ञो ऽग्रतो गत्वा सर्वं निवेदयामास
नृपो ऽपि तुष्टस्तामाजुहाव
सा आशीर्वादं दत्त्वा राजानमब्रवीत्राजन्मा मुधा विप्रान्विडम्बय
किं त्वया एवंविधं मत्स्यानां हास्यं दृष्टं श्रुतं वा
कथं मामबलाजनं पृच्छन्न विलज्जसे
यतः इतरो ऽपि न सामान्यो नृपतिर्दिव्यरूपभृत्
त्वं पुनर्विक्रमादित्यो यथार्थो ऽसि परन्तप
tato he tāta sthirībhava
matsyahasanottaraṃ rājñaḥ purato mayābhidheyamiti
snāhi bhuṅkṣva
tataḥ sa evaṃ kṛtvā rājño 'grato gatvā sarvaṃ nivedayāmāsa
nṛpo 'pi tuṣṭastāmājuhāva
sā āśīrvādaṃ dattvā rājānamabravītrājanmā mudhā viprānviḍambaya
kiṃ tvayā evaṃvidhaṃ matsyānāṃ hāsyaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā
kathaṃ māmabalājanaṃ pṛcchanna vilajjase
yataḥ itaro 'pi na sāmānyo nṛpatirdivyarūpabhṛt
tvaṃ punarvikramādityo yathārtho 'si parantapa
- 20
उक्तं च
इन्द्रात्प्रभुत्वं ज्वलनात्प्रतापं क्रोधं यमाद्वैश्रवणाच्च वित्तम्
सत्त्वस्थिते रामजनार्दनाभ्याम् आदाय राज्ञः क्रियते शरीरम्
uktaṃ ca
indrātprabhutvaṃ jvalanātpratāpaṃ krodhaṃ yamādvaiśravaṇācca vittam
sattvasthite rāmajanārdanābhyām ādāya rājñaḥ kriyate śarīram
- 21
तथा च भारते
मा वृकोदर पादेन एकादशचमूपतिम्
पञ्चनामपि यो भर्त्ता नासाप्रकृतिमानवी
tathā ca bhārate
mā vṛkodara pādena ekādaśacamūpatim
pañcanāmapi yo bharttā nāsāprakṛtimānavī
- 22
स्वामिन्कथं न त्वं स्वयमेव विचारयसि
यतस्त्वमेव सर्वसंशयच्छेत्ता
अथान्येभ्यश्चेत्श्रोतुं कौतुकं तर्हि शृणु
इयं राज्ञी न स्पृशति ह्यस्मान्मत्स्यान्महासती
पुरुषाख्यानतो राजन्हसिताः शफरा ध्रुवम्
svāminkathaṃ na tvaṃ svayameva vicārayasi
yatastvameva sarvasaṃśayacchettā
athānyebhyaścetśrotuṃ kautukaṃ tarhi śṛṇu
iyaṃ rājñī na spṛśati hyasmānmatsyānmahāsatī
puruṣākhyānato rājanhasitāḥ śapharā dhruvam
- 23
परिभाव्यस्त्वया राजन्श्लोकार्थो ऽयं सदा हृदि
मूढधीरन्यथा देव यदि पृच्छसि मां पुनः
paribhāvyastvayā rājanślokārtho 'yaṃ sadā hṛdi
mūḍhadhīranyathā deva yadi pṛcchasi māṃ punaḥ
- 24
राजन्राजपत्न्याः सूर्यमपश्यन्त्यास्तत्कथमसतीत्वशङ्का स्यात्
श्लोकार्थे प्रस्तुतार्थे च मत्स्यानां हसनं बुधाः
सनृपा न विजानन्ति अपि सर्वार्थकोविदाः
rājanrājapatnyāḥ sūryamapaśyantyāstatkathamasatītvaśaṅkā syāt
ślokārthe prastutārthe ca matsyānāṃ hasanaṃ budhāḥ
sanṛpā na vijānanti api sarvārthakovidāḥ
- 25
ततः सदो मूढं दृष्ट्वा बालपण्डिता उत्थाय ययौ
शुको ऽप्याह अहं प्रातः कथयिष्ये
इति कीरोक्तिं श्रुत्वा प्रभावती सुप्ता
tataḥ sado mūḍhaṃ dṛṣṭvā bālapaṇḍitā utthāya yayau
śuko 'pyāha ahaṃ prātaḥ kathayiṣye
iti kīroktiṃ śrutvā prabhāvatī suptā

