40 shlokas
- 1
अन्यदा सख्यस्तां पुरुषान्तराभिसरणायैवमूचुः
यत्र स्वेदलवैरलं विलुलितैर्व्यालुप्यते चन्दनं सच्छेदैर्मणितैश्च यत्र रणितं न श्रूयते नूपुरम्
यत्रायान्त्यचिरेण सर्वविषयाः कामं तदेकाग्रतः सख्यस्तत्सुरतं भणामि रतये शेषा च लोकस्थितिः
anyadā sakhyastāṃ puruṣāntarābhisaraṇāyaivamūcuḥ
yatra svedalavairalaṃ vilulitairvyālupyate candanaṃ sacchedairmaṇitaiśca yatra raṇitaṃ na śrūyate nūpuram
yatrāyāntyacireṇa sarvaviṣayāḥ kāmaṃ tadekāgrataḥ sakhyastatsurataṃ bhaṇāmi rataye śeṣā ca lokasthitiḥ
- 2
तथा च
tathā ca
- 3
संशयतुलायां न यः आरोहति तस्य न जीवितं धन्यम्
आगते परा या लभ्यते तदेव भण्यते प्रेम
saṃśayatulāyāṃ na yaḥ ārohati tasya na jīvitaṃ dhanyam
āgate parā yā labhyate tadeva bhaṇyate prema
- 4
आरोग्यं परमानन्दः सुखमुत्साह एव च
ऐश्वर्यं प्रियसम्भोगं विना सर्वं निरर्थकम्
ārogyaṃ paramānandaḥ sukhamutsāha eva ca
aiśvaryaṃ priyasambhogaṃ vinā sarvaṃ nirarthakam
- 5
उक्तं च
आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी
हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः
uktaṃ ca
ātmānamālokya ca śobhamānamādarśabimbe stimitāyatākṣī
haropayāne tvaritā babhūva strīṇāṃ priyālokaphalo hi veṣaḥ
- 6
शुकः प्राह
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः
śukaḥ prāha
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ
- 7
ततः किं बहुनोक्तेन त्वं चैताः कृत्यकोविदाः
कुट्टिनीचरितं श्रुत्वा तद्विचार्यं त्वरान्विताः
tataḥ kiṃ bahunoktena tvaṃ caitāḥ kṛtyakovidāḥ
kuṭṭinīcaritaṃ śrutvā tadvicāryaṃ tvarānvitāḥ
- 8
प्रभावत्याह कथमेतत्
शुको ऽब्रवीत् अस्ति पद्मावती पुरी
यत्र मणिकुट्टिममार्गेषु शोभते रविविस्तरः
शेषफणमणिरागो वसुधामिवोपागतः
prabhāvatyāha kathametat
śuko 'bravīt asti padmāvatī purī
yatra maṇikuṭṭimamārgeṣu śobhate ravivistaraḥ
śeṣaphaṇamaṇirāgo vasudhāmivopāgataḥ
- 9
तत्र सुदर्शनो नाम राजा
शशिना हरिणा चैव बलिना कुशभूभुजा
कुशशक्तिच्छलत्यागसम्पद्यस्य न खण्ड्यते
tatra sudarśano nāma rājā
śaśinā hariṇā caiva balinā kuśabhūbhujā
kuśaśakticchalatyāgasampadyasya na khaṇḍyate
- 10
किं तस्य वर्ण्यते राज्ञः प्रजापालनशालिनः
यस्मिंल्लोके न दृष्टा हि दोषा रविकरैरिव
kiṃ tasya varṇyate rājñaḥ prajāpālanaśālinaḥ
yasmiṃlloke na dṛṣṭā hi doṣā ravikarairiva
- 11
तस्य शृङ्गारसुन्दरी नाम भार्या
तस्य नृपतेस्तया सह क्रीडतो ग्रीष्मकालो ऽवातरत्
यत्र सूरः खरो घस्रो यत्र दीर्घो ऽतिदुःसहः
खरश्च पवनो भीरु ग्रीष्मे सर्वमिदं खरम्
tasya śṛṅgārasundarī nāma bhāryā
tasya nṛpatestayā saha krīḍato grīṣmakālo 'vātarat
yatra sūraḥ kharo ghasro yatra dīrgho 'tiduḥsahaḥ
kharaśca pavano bhīru grīṣme sarvamidaṃ kharam
- 12
चन्दनं शुचिवस्त्रं च पानीयं शुचि शीतलम्
सेव्यमानो ऽपि मधुरः शुचिर्जयति नान्यथा
candanaṃ śucivastraṃ ca pānīyaṃ śuci śītalam
sevyamāno 'pi madhuraḥ śucirjayati nānyathā
- 13
मध्याह्ने चन्दनं येषां सायं मज्जनसेवनम्
रात्रौ व्यजनवातश्च तेषां ग्रीष्मो ऽपि किङ्करः
madhyāhne candanaṃ yeṣāṃ sāyaṃ majjanasevanam
rātrau vyajanavātaśca teṣāṃ grīṣmo 'pi kiṅkaraḥ
- 14
एवंविधे ग्रीष्मे च चन्द्रनामा वणिक्प्रभावतीभार्यासमेतो गृहोपरिभूमिकायाम् आरूढः
करैर्युक्तो ऽपि निरालम्बः आदित्यः पश्चिमाभ्योनिधितटं गतः
उक्तं च
प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहु साधनता
अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि
evaṃvidhe grīṣme ca candranāmā vaṇikprabhāvatībhāryāsameto gṛhoparibhūmikāyām ārūḍhaḥ
karairyukto 'pi nirālambaḥ ādityaḥ paścimābhyonidhitaṭaṃ gataḥ
uktaṃ ca
pratikūlatāmupagate hi vidhau viphalatvameti bahu sādhanatā
avalambanāya dinabharturabhūnna patiṣyataḥ karasahasramapi
- 15
तत्रस्थः स तथा भानू रागशेषो गतांशुकः
भातीव विद्रुमघटः स्रस्तः संध्यावधूकरात्
tatrasthaḥ sa tathā bhānū rāgaśeṣo gatāṃśukaḥ
bhātīva vidrumaghaṭaḥ srastaḥ saṃdhyāvadhūkarāt
- 16
अत्रान्तरे विशालाक्षि चन्द्रो हन्तुं तमोरिपुम्
उदयाद्रिशिरः स्थातुमुद्यतो ऽंशुभटैर्वृतः
atrāntare viśālākṣi candro hantuṃ tamoripum
udayādriśiraḥ sthātumudyato 'ṃśubhaṭairvṛtaḥ
- 17
प्राचीमुखे विभातीन्दुरुदयाद्रिशिरःस्थितः
दीपस्त्रिभुवनस्येव प्रच्छन्नस्य तमिस्रया
prācīmukhe vibhātīndurudayādriśiraḥsthitaḥ
dīpastribhuvanasyeva pracchannasya tamisrayā
- 18
उदयाचलम् आरूढो भाति चन्द्रो निशामुखे
यामिनीवनितोत्सङ्ग शुल्कः कृष्णशिरःस्थितः
udayācalam ārūḍho bhāti candro niśāmukhe
yāminīvanitotsaṅga śulkaḥ kṛṣṇaśiraḥsthitaḥ
- 19
एवंविधे निशामुखे स वणिक्विक्रीडितया तया सार्धं क्रीडितः
अस्य रामनामा सुतः संजातः
तस्मै पित्रा विद्याश्चाशेषा ग्राहिताः
तस्य मातान्यदा चन्द्रं प्राह मम एक एव पुत्रः
ततो ऽहमतिशयेन दुःखार्ता
चन्द्रः प्राह एको ऽपि त्वदीयः सुतः श्लाघ्यः
उक्तं च
चतुरो मधुरस्त्यागी गम्भीरश्च कलालयः
गुणग्राही तथा चैवं एको ऽपीदृग्वरः सुतः
evaṃvidhe niśāmukhe sa vaṇikvikrīḍitayā tayā sārdhaṃ krīḍitaḥ
asya rāmanāmā sutaḥ saṃjātaḥ
tasmai pitrā vidyāścāśeṣā grāhitāḥ
tasya mātānyadā candraṃ prāha mama eka eva putraḥ
tato 'hamatiśayena duḥkhārtā
candraḥ prāha eko 'pi tvadīyaḥ sutaḥ ślāghyaḥ
uktaṃ ca
caturo madhurastyāgī gambhīraśca kalālayaḥ
guṇagrāhī tathā caivaṃ eko 'pīdṛgvaraḥ sutaḥ
- 20
तथा च
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसन्तापकारकैः
वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते कुलम्
tathā ca
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ
varamekaḥ kulālambī yatra viśrūyate kulam
- 21
इत्युक्त्वा धूर्तमायां कुट्टिनीमाकार्येदमब्रवीत्तव कनकसहस्रं दास्ये
मम पुत्रं स्त्रीमायावञ्चनदक्षं कुरु
तथेति तया प्रतिज्ञाते पुत्रं समाक्षिकं तस्यै दत्त्वा यद्यस्मत्पुत्रः क्वापि वेश्यायाः कपटेन जितो भवति तदाहं द्विगुणं कनकं ग्रहीष्ये
तयोक्तम् एवमस्त्विति
लेखयित्वा पुत्रं तद्गृहे प्रेषयामास
स च तत्रस्थो वेश्याजनोद्भवान्विकारान्गृह्णाति
तद्यथा
वैशिकीं कृत्रिमां वाणीं व्यलीकान्शपथांस्तथा
कौटिल्यं कृत्रिमं भावं कृत्रिमं रुदितं तथा
ityuktvā dhūrtamāyāṃ kuṭṭinīmākāryedamabravīttava kanakasahasraṃ dāsye
mama putraṃ strīmāyāvañcanadakṣaṃ kuru
tatheti tayā pratijñāte putraṃ samākṣikaṃ tasyai dattvā yadyasmatputraḥ kvāpi veśyāyāḥ kapaṭena jito bhavati tadāhaṃ dviguṇaṃ kanakaṃ grahīṣye
tayoktam evamastviti
lekhayitvā putraṃ tadgṛhe preṣayāmāsa
sa ca tatrastho veśyājanodbhavānvikārāngṛhṇāti
tadyathā
vaiśikīṃ kṛtrimāṃ vāṇīṃ vyalīkānśapathāṃstathā
kauṭilyaṃ kṛtrimaṃ bhāvaṃ kṛtrimaṃ ruditaṃ tathā
- 22
हास्यं च कृत्रिमं दुःखं सुखं चैवमपार्थकम्
याचनं विनयोपेतं स्नेहभावो निरीहता
hāsyaṃ ca kṛtrimaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ caivamapārthakam
yācanaṃ vinayopetaṃ snehabhāvo nirīhatā
- 23
समत्वं सुखदुःखेषु धर्माधर्मसमक्रिया
भुजङ्गपुरतश्चैव कौटिल्यक्रमदर्शनम्
samatvaṃ sukhaduḥkheṣu dharmādharmasamakriyā
bhujaṅgapurataścaiva kauṭilyakramadarśanam
- 24
तथा च
अधरः करः कपोलः स्तनयुगलं नाभिमण्डलं रमणम्
स्त्रीजनसामान्यं हृदयं यद्यस्यास्तत्तस्याः
tathā ca
adharaḥ karaḥ kapolaḥ stanayugalaṃ nābhimaṇḍalaṃ ramaṇam
strījanasāmānyaṃ hṛdayaṃ yadyasyāstattasyāḥ
- 25
इत्येवमादि समग्रं वेश्यानुगं चरितं शिक्षितम्
ततः स पुत्रः प्रतिज्ञापूर्वं वणिजे समर्पितः
पितुर्वाक्येन च सुवर्णद्वीपे वाणिज्याय प्रेषितः
तत्र च कलावती वेश्या
तया सह वर्षमेकं स्थितः
तां वैशिकानि कुर्वन्तीं स प्राह विशेषं वद
एव ममानुजापि वदति
ततो बहुभिरपि वैशिकैर्न तत्सर्वस्वं गृहीतुं शक्नोति
ततस्तया सर्वमपि मातुर्निवेदितम्
मातापि प्राह निश्चितमेष वेश्यासुतः
नेदृशैर्गृह्यते
प्रपञ्चेनैव ग्राह्यः
ततो यदायं स्वदेशं गन्तुकामस्त्वाम् उत्कलापयति तदा त्वया वाच्यम् अहमपि तत्र यास्यामि
यदि न नयसि तदा मरिष्यामीत्युक्त्वा कूपे झम्पा देया
ततो ऽसौ प्रीतस्त्वां प्रति सर्वं दास्यति
तयोक्तम्मातर्मां विना तद्द्रव्येण किम्
उक्तं च
अतिक्लेशेन ये ह्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च
शत्रूणां प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः
ityevamādi samagraṃ veśyānugaṃ caritaṃ śikṣitam
tataḥ sa putraḥ pratijñāpūrvaṃ vaṇije samarpitaḥ
piturvākyena ca suvarṇadvīpe vāṇijyāya preṣitaḥ
tatra ca kalāvatī veśyā
tayā saha varṣamekaṃ sthitaḥ
tāṃ vaiśikāni kurvantīṃ sa prāha viśeṣaṃ vada
eva mamānujāpi vadati
tato bahubhirapi vaiśikairna tatsarvasvaṃ gṛhītuṃ śaknoti
tatastayā sarvamapi māturniveditam
mātāpi prāha niścitameṣa veśyāsutaḥ
nedṛśairgṛhyate
prapañcenaiva grāhyaḥ
tato yadāyaṃ svadeśaṃ gantukāmastvām utkalāpayati tadā tvayā vācyam ahamapi tatra yāsyāmi
yadi na nayasi tadā mariṣyāmītyuktvā kūpe jhampā deyā
tato 'sau prītastvāṃ prati sarvaṃ dāsyati
tayoktammātarmāṃ vinā taddravyeṇa kim
uktaṃ ca
atikleśena ye hyarthā dharmasyātikrameṇa ca
śatrūṇāṃ praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ
- 26
माता आह भीरु मा मैवं वद
मृत्युदो ऽर्थः प्राणदश्च
उक्तं च
नासाहसं समालम्ब्य नरो भद्राणि पश्यति
साहसी सर्वकार्येषु लक्ष्मीभाजनमुत्तमम्
mātā āha bhīru mā maivaṃ vada
mṛtyudo 'rthaḥ prāṇadaśca
uktaṃ ca
nāsāhasaṃ samālambya naro bhadrāṇi paśyati
sāhasī sarvakāryeṣu lakṣmībhājanamuttamam
- 27
नाभित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम्
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्
nābhittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma duṣkaram
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam
- 28
कालः समविषमकरः परिभवसन्मानकारकः कालः
कालः करोति पुरुषं दातारं याचितारं च
kālaḥ samaviṣamakaraḥ paribhavasanmānakārakaḥ kālaḥ
kālaḥ karoti puruṣaṃ dātāraṃ yācitāraṃ ca
- 29
अहं च तत्राधो जालं विरचयिष्ये
इति कुट्टिनीवचनम् आकर्ण्य तया तथा कृतत्
तथा च कृते तेन सर्वस्वं दत्तम्
कोटिसंख्यं च द्रव्यं गृहीत्वा मानरहितो निष्कासितः
उक्तं च
वेश्या अपि रमन्ते जनं प्रियमपि वञ्चयन्ति अर्थलोभेन
ताभ्यो नमो वेश्याभ्यः आत्मापि न वल्लभो यासाम्
ahaṃ ca tatrādho jālaṃ viracayiṣye
iti kuṭṭinīvacanam ākarṇya tayā tathā kṛtat
tathā ca kṛte tena sarvasvaṃ dattam
koṭisaṃkhyaṃ ca dravyaṃ gṛhītvā mānarahito niṣkāsitaḥ
uktaṃ ca
veśyā api ramante janaṃ priyamapi vañcayanti arthalobhena
tābhyo namo veśyābhyaḥ ātmāpi na vallabho yāsām
- 30
स च तथा धनमानपरिभवं प्रापितः परपोतमारुह्य स्वगृहमागमत्
एकाकिनं सुतं धनपरिजनवर्जितं दृष्ट्वा पिता सबाष्पं धनक्षयकारणं पृच्छति
सो ऽपि स्वयं लज्जन्गृहमन्त्रिमुखेन निवेदितवान्
पित्रोक्तं वत्स मा विषादं विधेहि
विपदः सम्पदो ऽपि पुंसः सम्पद्यन्ते
उक्तं च
चिन्तामिमां वहसि किं गजयूथनाथ यूथाद्वियोगविनिमीलितनेत्रयुग्म
पिण्डं गृहाण पिष वारि यथोपनीतं दैवाद्भवन्ति विपदः किल सम्पदो वा
sa ca tathā dhanamānaparibhavaṃ prāpitaḥ parapotamāruhya svagṛhamāgamat
ekākinaṃ sutaṃ dhanaparijanavarjitaṃ dṛṣṭvā pitā sabāṣpaṃ dhanakṣayakāraṇaṃ pṛcchati
so 'pi svayaṃ lajjangṛhamantrimukhena niveditavān
pitroktaṃ vatsa mā viṣādaṃ vidhehi
vipadaḥ sampado 'pi puṃsaḥ sampadyante
uktaṃ ca
cintāmimāṃ vahasi kiṃ gajayūthanātha yūthādviyogavinimīlitanetrayugma
piṇḍaṃ gṛhāṇa piṣa vāri yathopanītaṃ daivādbhavanti vipadaḥ kila sampado vā

