39 shlokas
- 1
अग्निर् उवाच
चतुष्पादं धनुर्वेदं वेदे पञ्चविधं द्विज
रथनागाश्वपत्तीनां योधांश्चाश्रित्य कीर्तितं
agnir uvāca
catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ vede pañcavidhaṃ dvija
rathanāgāśvapattīnāṃ yodhāṃścāśritya kīrtitaṃ
- 2
यन्मुक्तं पाणिमुक्तं मुक्तसंधारितं तथा
अमुक्तं बाहुयुद्धं च पञ्चधा तत्प्रकीर्तितं
yanmuktaṃ pāṇimuktaṃ muktasaṃdhāritaṃ tathā
amuktaṃ bāhuyuddhaṃ ca pañcadhā tatprakīrtitaṃ
- 3
तत्र शस्त्रास्त्रसम्पत्त्या द्विविधं परिकीर्तितं
ऋजुमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते
tatra śastrāstrasampattyā dvividhaṃ parikīrtitaṃ
ṛjumāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate
- 4
क्षेपिणीचापयन्त्राद्यैर्यन्त्रमुक्तं प्रकीर्तितं
शिलातोमरयन्त्राद्यं पाणिमुक्तं प्रकीर्तितं
kṣepiṇīcāpayantrādyairyantramuktaṃ prakīrtitaṃ
śilātomarayantrādyaṃ pāṇimuktaṃ prakīrtitaṃ
- 5
मुक्तसंधारितं ज्ञेयं प्रासाद्यमपि यद्भवेत्
खड्गादिकम् अमुक्तं च नियुद्धं विगतायुधं
muktasaṃdhāritaṃ jñeyaṃ prāsādyamapi yadbhavet
khaḍgādikam amuktaṃ ca niyuddhaṃ vigatāyudhaṃ
- 6
कुर्याद्योग्यानि प्रात्राणि योद्धुमिच्छुर्जितश्रमः
धनुःश्रेष्ठानि युद्धानि प्रासमध्यानि तानि च
kuryādyogyāni prātrāṇi yoddhumicchurjitaśramaḥ
dhanuḥśreṣṭhāni yuddhāni prāsamadhyāni tāni ca
- 7
तानि खड्गजघन्यानि बाहुप्रत्यवराणि च
धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च
tāni khaḍgajaghanyāni bāhupratyavarāṇi ca
dhanurvede gururvipraḥ prokto varṇadvayasya ca
- 8
युद्धाधिकारः शूद्रस्य स्वयं व्यापादि शिक्षया
देशस्थैः शङ्करै राज्ञः कार्या युद्धे सहायता
yuddhādhikāraḥ śūdrasya svayaṃ vyāpādi śikṣayā
deśasthaiḥ śaṅkarai rājñaḥ kāryā yuddhe sahāyatā
- 9
अङ्गुष्ठगुल्फपाण्यङ्घ्यः श्लिष्टाः स्युः सहिता यदि
दृष्टं समपदं स्थानमेतल्लक्षणतस्तथा
aṅguṣṭhagulphapāṇyaṅghyaḥ śliṣṭāḥ syuḥ sahitā yadi
dṛṣṭaṃ samapadaṃ sthānametallakṣaṇatastathā
- 10
बाह्याङ्गुलिस्थितौ पादौ स्तब्धजानुबलावुभौ
त्रिवितस्त्यन्तरास्थानम् एतद्वैशाखम् उच्यते
bāhyāṅgulisthitau pādau stabdhajānubalāvubhau
trivitastyantarāsthānam etadvaiśākham ucyate
- 11
हंसपङ्क्त्याकृतिसमे दृश्येते यत्र जानुनी
चतुर्वितस्तिविच्छिन्ने तदेतन्मण्डलं स्मृतं
haṃsapaṅktyākṛtisame dṛśyete yatra jānunī
caturvitastivicchinne tadetanmaṇḍalaṃ smṛtaṃ
- 12
हलाकृतिमयं यच्च स्तब्धजानूरुदक्षिणं
वितस्त्यः पञ्च विस्तारे तदालीढं प्रकीर्तितं
halākṛtimayaṃ yacca stabdhajānūrudakṣiṇaṃ
vitastyaḥ pañca vistāre tadālīḍhaṃ prakīrtitaṃ
- 13
एतदेव विपर्यस्तं प्रत्यालीढमिति स्मृतं
तिर्यग्भूतो भवेद्वामो दक्षिणो ऽपि भवेदृजुः
etadeva viparyastaṃ pratyālīḍhamiti smṛtaṃ
tiryagbhūto bhavedvāmo dakṣiṇo 'pi bhavedṛjuḥ
- 14
गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्तरौ
स्थानं जातं भवेदेतद्द्वादशाङ्गुलमायतं
gulphau pārṣṇigrahau caiva sthitau pañcāṅgulāntarau
sthānaṃ jātaṃ bhavedetaddvādaśāṅgulamāyataṃ
- 15
ऋजुजानुर्भवेद्वामो दक्षिणः सुप्रसारितः
अथवा दक्षिणं जानु कुब्जं भवति निश्चलं
ṛjujānurbhavedvāmo dakṣiṇaḥ suprasāritaḥ
athavā dakṣiṇaṃ jānu kubjaṃ bhavati niścalaṃ
- 16
दण्डायतो भवेदेष चरणः सह जानुना
एवं विकटमुद्दिष्टं द्विहस्तान्तरमायतं
daṇḍāyato bhavedeṣa caraṇaḥ saha jānunā
evaṃ vikaṭamuddiṣṭaṃ dvihastāntaramāyataṃ
- 17
जानुनी द्विगुणे स्यातामुत्तानौ चरणावुभौ
अनेन विधियोगेन सम्पुटं परिकीर्तितं
jānunī dviguṇe syātāmuttānau caraṇāvubhau
anena vidhiyogena sampuṭaṃ parikīrtitaṃ
- 18
किंचिद्विवर्तितौ पादौ समदण्डायतौ स्थिरौ
दृष्टमेव यथान्यायं षोडशाङ्गुलमायतं
kiṃcidvivartitau pādau samadaṇḍāyatau sthirau
dṛṣṭameva yathānyāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyataṃ
- 19
स्वस्तिकेनात्र कुर्वीत प्रणामं प्रथमं द्विज
कार्मुकं गृह्य वामेन बाणं दक्षिणकेन तु
svastikenātra kurvīta praṇāmaṃ prathamaṃ dvija
kārmukaṃ gṛhya vāmena bāṇaṃ dakṣiṇakena tu
- 20
वैशाखे यदि वा जाते स्थितौ वाप्यथवायतौ
गुणान्तं तु ततः कृत्वा कार्मुके प्रियकार्मुकः
vaiśākhe yadi vā jāte sthitau vāpyathavāyatau
guṇāntaṃ tu tataḥ kṛtvā kārmuke priyakārmukaḥ
- 21
अधःकटिं तु धनुषः फलदेशं तु पत्रिणः
धरण्यां स्थापयित्वा तु तोलयित्वा तथैव च
adhaḥkaṭiṃ tu dhanuṣaḥ phaladeśaṃ tu patriṇaḥ
dharaṇyāṃ sthāpayitvā tu tolayitvā tathaiva ca
- 22
भुजाभ्यामत्र कुञ्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां शुभव्रत
यस्य बाणं धनुः श्रेष्ठं पुङ्गदेशे च पत्रिणः
bhujābhyāmatra kuñjābhyāṃ prakoṣṭhābhyāṃ śubhavrata
yasya bāṇaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ puṅgadeśe ca patriṇaḥ
- 23
विन्यासो धनुश्चैव द्वादशाङ्गुलमन्तरं
ज्यया विशिष्टः कर्तव्यो नातिहीनो न चाधिकः
vinyāso dhanuścaiva dvādaśāṅgulamantaraṃ
jyayā viśiṣṭaḥ kartavyo nātihīno na cādhikaḥ
- 24
निवेश्य कार्मुकं नभ्यां नितम्बे शरसङ्करं
उत्क्षिपेदुत्थितं हस्तमन्तरेणाक्षिकर्णयोः
niveśya kārmukaṃ nabhyāṃ nitambe śarasaṅkaraṃ
utkṣipedutthitaṃ hastamantareṇākṣikarṇayoḥ
- 25
पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यस्तनाग्रे दक्षिणे शरः
हरणं तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत्
pūrveṇa muṣṭinā grāhyastanāgre dakṣiṇe śaraḥ
haraṇaṃ tu tataḥ kṛtvā śīghraṃ pūrvaṃ prasārayet
- 26
नाभ्यन्तरा नैव बाह्या नोर्ध्वका नाधरा तथा
न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता
nābhyantarā naiva bāhyā nordhvakā nādharā tathā
na ca kubjā na cottānā na calā nātiveṣṭitā
- 27
समा स्थैर्यगुणोपेता पूर्वदण्डमिव स्थिता
छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्वेणानेन मुष्टिना
samā sthairyaguṇopetā pūrvadaṇḍamiva sthitā
chādayitvā tato lakṣyaṃ pūrveṇānena muṣṭinā
- 28
उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणविनतस्थितः
स्रस्तांशो निश्चलग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः
urasā tūtthito yantā trikoṇavinatasthitaḥ
srastāṃśo niścalagrīvo mayūrāñcitamastakaḥ
- 29
ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्युर् अश्वसमम्भवेत्
अन्तरं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं चिबुकस्यांसकस्य च
lalāṭanāsāvaktrāṃsāḥ kuryur aśvasamambhavet
antaraṃ tryaṅgulaṃ jñeyaṃ cibukasyāṃsakasya ca
- 30
प्रथमं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं द्वितीये द्व्यङ्गुलं स्मृतं
तृतीये ऽङ्गुलम् उद्दिष्टम् आयतं चिबुकांसयोः
prathamaṃ tryaṅgulaṃ jñeyaṃ dvitīye dvyaṅgulaṃ smṛtaṃ
tṛtīye 'ṅgulam uddiṣṭam āyataṃ cibukāṃsayoḥ

