४२ श्लोक
- 1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥
मेसिन मस्यौदाimaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt ||
मेसिन मस्यौदाश्रीभगवानले भन्नुभयो: यो अविनाशी योग मैले विवस्वान्लाई सिकाएँ; विवस्वान्ले मनुलाई भने, र मनुले इक्ष्वाकुलाई दिए।
- 2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥
मेसिन मस्यौदाevaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||
मेसिन मस्यौदायसरी परम्पराबाट प्राप्त यो योगलाई राजर्षिहरूले जाने। तर हे परन्तप, लामो समय बित्दै जाँदा यो योग यहाँ लोप भयो।
- 3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥
मेसिन मस्यौदाsa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||
मेसिन मस्यौदात्यही पुरातन योग आज मैले तिमीलाई बताएँ, किनभने तिमी मेरो भक्त र सखा हौ। यो निश्चय नै उत्तम रहस्य हो।
- 4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥
मेसिन मस्यौदाaparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |
kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||
मेसिन मस्यौदाअर्जुनले भने: तपाईंको जन्म पछि भएको हो, र विवस्वान्को जन्म पहिले। तपाईंले यो सुरुमा सिकाउनुभयो भनेर म कसरी बुझूँ?
- 5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥
मेसिन मस्यौदाbahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||
मेसिन मस्यौदाश्रीभगवानले भन्नुभयो: हे अर्जुन, मेरा र तिम्रा पनि धेरै जन्म बितिसकेका छन्। म ती सबै जान्दछु, तर हे परन्तप, तिमी जान्दैनौ।
- 6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥
मेसिन मस्यौदाajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ||
मेसिन मस्यौदाम अजन्मा र अविनाशी स्वरूपको भए पनि, सबै प्राणीको ईश्वर भए पनि, आफ्नो प्रकृतिलाई वशमा राखेर आफ्नै मायाद्वारा प्रकट हुन्छु।
- 7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥
मेसिन मस्यौदाyadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||
मेसिन मस्यौदाहे भारत, जब-जब धर्मको ह्रास हुन्छ र अधर्म बढ्छ, तब-तब म आफैँलाई प्रकट गर्छु।
- 8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
मेसिन मस्यौदाparitrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||
मेसिन मस्यौदासज्जनहरूको रक्षा गर्न, दुष्कर्मीहरूको विनाश गर्न र धर्मलाई दृढ रूपमा स्थापना गर्न म युग-युगमा प्रकट हुन्छु।
- 9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥
मेसिन मस्यौदाjanma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna ||
मेसिन मस्यौदाहे अर्जुन, जसले मेरो दिव्य जन्म र कर्मलाई यसरी तत्त्वले जान्दछ, ऊ शरीर छोडेपछि फेरि जन्म लिँदैन; ऊ मलाई नै प्राप्त गर्छ।
- 10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥
मेसिन मस्यौदाvītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||
मेसिन मस्यौदाराग, भय र क्रोधबाट मुक्त भएका, ममा तल्लीन र मेरो शरणमा आएका धेरै मानिसहरू ज्ञानरूपी तपले पवित्र भएर मेरो भावमा पुगेका छन्।
- 11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥
मेसिन मस्यौदाye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||
मेसिन मस्यौदाजसले जुन प्रकारले मेरो शरण लिन्छन्, म तिनलाई त्यही प्रकारले स्वीकार्छु। हे पार्थ, मानिसहरू सबै प्रकारले मेरै मार्ग पछ्याउँछन्।
- 12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥
मेसिन मस्यौदाkāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||
मेसिन मस्यौदाकर्मको सिद्धि चाहने मानिसहरू यहाँ देवताहरूको पूजा गर्छन्, किनभने मानव लोकमा कर्मबाट उत्पन्न सिद्धि छिट्टै मिल्छ।
- 13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥
मेसिन मस्यौदाcāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||
मेसिन मस्यौदागुण र कर्मको विभागअनुसार चार वर्णको व्यवस्था मैले सृष्टि गरेँ। म यसको कर्ता भए पनि मलाई अविनाशी अकर्ता जान।
- 14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥
मेसिन मस्यौदाna māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |
iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate ||
मेसिन मस्यौदाकर्मले मलाई लिप्त गर्दैन, न मलाई कर्मको फलमा लालसा छ। जसले मलाई यसरी जान्दछ, ऊ कर्मले बाँधिँदैन।
- 15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥
मेसिन मस्यौदाevaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||
मेसिन मस्यौदायसो जानेर प्राचीन कालका मुमुक्षुहरूले पनि कर्म गरे। त्यसैले तिमीले पनि पूर्वजहरूले पहिले गरेझैँ कर्म नै गर।
- 16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥
मेसिन मस्यौदाkiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |
tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt ||
मेसिन मस्यौदाकर्म के हो र अकर्म के हो? यसबारे ज्ञानीहरू पनि अलमलमा पर्छन्। म तिमीलाई कर्म के हो भनी बताउनेछु, जसलाई जानेर तिमी अशुभबाट मुक्त हुनेछौ।
- 17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥
मेसिन मस्यौदाkarmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||
मेसिन मस्यौदाकर्मलाई बुझ्नुपर्छ, विकर्मलाई बुझ्नुपर्छ, र अकर्मलाई पनि बुझ्नुपर्छ। कर्मको गति गहन छ।
- 18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥
मेसिन मस्यौदाkarmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||
मेसिन मस्यौदाजसले कर्ममा अकर्म र अकर्ममा कर्म देख्छ, ऊ मानिसहरूमा बुद्धिमान् हो; ऊ युक्त हो र सबै कर्म गर्ने हो।
- 19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥
मेसिन मस्यौदाyasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ |
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||
मेसिन मस्यौदाजसका सबै आरम्भ कामना र सङ्कल्पबाट रहित छन्, जसका कर्म ज्ञानरूपी अग्निमा भस्म भएका छन्, उसलाई ज्ञानीहरू पण्डित भन्छन्।
- 20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥
मेसिन मस्यौदाtyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ ||
मेसिन मस्यौदाकर्मफलको आसक्ति त्यागेर, सधैँ तृप्त र कुनै आश्रयमा निर्भर नभई, कर्ममा पूर्ण रूपमा लागेर पनि उसले केही गर्दैन।
- 21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥
मेसिन मस्यौदाnirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||
मेसिन मस्यौदाआशारहित, चित्त र शरीरलाई वशमा राखेको, सबै परिग्रह त्यागेको मानिस केवल शारीरिक कर्म गर्दा पापको भागी हुँदैन।
- 22
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥
मेसिन मस्यौदाyadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||
मेसिन मस्यौदाआफैँ आइपरेको लाभमा सन्तुष्ट, द्वन्द्वभन्दा पर, ईर्ष्यारहित, र सफलता र असफलतामा समान रहने ऊ कर्म गरेर पनि बाँधिँदैन।
- 23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥
मेसिन मस्यौदाgatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||
मेसिन मस्यौदाजसको आसक्ति नष्ट भएको छ, जो मुक्त छ, जसको चित्त ज्ञानमा स्थित छ र जो यज्ञका लागि कर्म गर्छ, उसका सबै कर्म विलीन हुन्छन्।
- 24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥
मेसिन मस्यौदाbrahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||
मेसिन मस्यौदाअर्पण ब्रह्म हो, हवि ब्रह्म हो, ब्रह्मरूपी अग्निमा ब्रह्मद्वारा नै आहुति दिइन्छ। सबै कर्ममा ब्रह्मलाई देख्नेले ब्रह्मलाई नै प्राप्त गर्छ।
- 25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥
मेसिन मस्यौदाdaivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||
मेसिन मस्यौदाकेही योगीहरू देवताहरूका लागि मात्र यज्ञ गर्छन्; अरूले ब्रह्मरूपी अग्निमा यज्ञद्वारा यज्ञलाई नै आहुति दिन्छन्।
- 26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥
मेसिन मस्यौदाśrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||
मेसिन मस्यौदाकेहीले श्रोत्र आदि इन्द्रियहरूलाई संयमरूपी अग्निमा आहुति दिन्छन्; अरूले शब्द आदि विषयहरूलाई इन्द्रियरूपी अग्निमा आहुति दिन्छन्।
- 27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥
मेसिन मस्यौदाsarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||
मेसिन मस्यौदाअरूले इन्द्रियहरू र प्राणका सबै कर्मलाई ज्ञानले प्रज्वलित आत्मसंयमयोगरूपी अग्निमा आहुति दिन्छन्।
- 28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥
मेसिन मस्यौदाdravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||
मेसिन मस्यौदाकोही द्रव्ययज्ञ गर्छन्, कोही तपोयज्ञ, कोही योगयज्ञ; र दृढ व्रत भएका अरू यतिहरू स्वाध्याय र ज्ञानयज्ञ गर्छन्।
- 29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥
मेसिन मस्यौदाapāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||
मेसिन मस्यौदाप्राणायाममा लागेका अरूले प्राण र अपानको गति रोकेर अपानमा प्राण र प्राणमा अपानको आहुति दिन्छन्।
- 30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥
मेसिन मस्यौदाapare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||
मेसिन मस्यौदाआहार नियमित गर्ने अरूले प्राणहरूलाई प्राणहरूमै आहुति दिन्छन्। यी सबै यज्ञ जान्नेहरू हुन्, र यज्ञद्वारा उनीहरूका पाप नष्ट हुन्छन्।