क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

३५ श्लोक

1. 1

   प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।

   एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥

   prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |

   etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||

   मेसिन मस्यौदा

   अर्जुनले भने: हे केशव, प्रकृति र पुरुष, क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ, ज्ञान र ज्ञेय, यिनलाई म जान्न चाहन्छु।

   मेसिन मस्यौदा
2. 2

   इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

   एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

   idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |

   etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||

   मेसिन मस्यौदा

   श्रीभगवानले भन्नुभयो: हे कौन्तेय, यो शरीरलाई क्षेत्र भनिन्छ। यसलाई जान्नेलाई यसका ज्ञाताहरू क्षेत्रज्ञ भन्छन्।

   मेसिन मस्यौदा
3. 3

   क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

   क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥

   kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |

   kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||

   मेसिन मस्यौदा

   हे भारत, सबै क्षेत्रहरूमा क्षेत्रज्ञ पनि मलाई नै जान। क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको जुन ज्ञान छ, त्यही मेरो मतमा ज्ञान हो।

   मेसिन मस्यौदा
4. 4

   तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।

   स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श‍ृणु ॥

   tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |

   sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śa‍ṛṇu ||

   मेसिन मस्यौदा

   त्यो क्षेत्र के हो, कस्तो हो, कस्ता विकार हुने हो र कहाँबाट उत्पन्न हुन्छ, र त्यो क्षेत्रज्ञ को हो र उसको प्रभाव के हो, सङ्क्षेपमा मबाट सुन।

   मेसिन मस्यौदा
5. 5

   ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।

   ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥

   ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |

   brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||

   मेसिन मस्यौदा

   यो ऋषिहरूले अनेक प्रकारले, विविध छन्दमा अलग अलग गाएका छन्, र हेतुयुक्त र निश्चित ब्रह्मसूत्रका पदहरूले पनि भनिएको छ।

   मेसिन मस्यौदा
6. 6

   महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।

   इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥

   mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |

   indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||

   मेसिन मस्यौदा

   महाभूतहरू, अहंकार, बुद्धि र अव्यक्त पनि; दस इन्द्रिय र एक मन, र इन्द्रियका पाँच विषय;

   मेसिन मस्यौदा
7. 7

   इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।

   एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥

   icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |

   etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||

   मेसिन मस्यौदा

   इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीरको सङ्घात, चेतना र धृति: विकारसहितको यो क्षेत्र सङ्क्षेपमा भनियो।

   मेसिन मस्यौदा
8. 8

   अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।

   आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥

   amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |

   ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||

   मेसिन मस्यौदा

   अमानित्व, दम्भ नहुनु, अहिंसा, क्षमा, सरलता, गुरुको सेवा, पवित्रता, स्थिरता र आत्मसंयम;

   मेसिन मस्यौदा
9. 9

   इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।

   जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥

   indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |

   janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||

   मेसिन मस्यौदा

   इन्द्रियका विषयप्रति वैराग्य, अहंकारको अभाव, र जन्म, मृत्यु, बुढ्यौली, रोग र दुःखका दोषलाई बारम्बार देख्नु;

   मेसिन मस्यौदा
10. 10

    असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।

    नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥

    asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |

    nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||

    मेसिन मस्यौदा

    आसक्ति नहुनु, छोरा, पत्नी, घर आदिमा नटाँसिनु, र मनपर्ने र नमनपर्ने कुरा आइपर्दा सधैँ चित्त सम राख्नु;

    मेसिन मस्यौदा
11. 11

    मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।

    विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥

    mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |

    viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||

    मेसिन मस्यौदा

    अनन्य योगद्वारा ममा अविचल भक्ति, एकान्त स्थानको सेवन र जनसमूहमा रुचि नहुनु;

    मेसिन मस्यौदा
12. 12

    अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।

    एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥

    adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |

    etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||

    मेसिन मस्यौदा

    अध्यात्मज्ञानमा निरन्तरता र तत्त्वज्ञानको उद्देश्यलाई देख्नु: यसलाई ज्ञान भनिएको छ, र यसभन्दा विपरीत जे छ त्यो अज्ञान हो।

    मेसिन मस्यौदा
13. 13

    ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।

    अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥

    jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |

    anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||

    मेसिन मस्यौदा

    जुन जान्नुपर्ने हो, जसलाई जानेर अमृत प्राप्त हुन्छ, त्यो म भन्नेछु: त्यो अनादि परम ब्रह्म हो, जसलाई न सत् भनिन्छ न असत्।

    मेसिन मस्यौदा
14. 14

    सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।

    सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

    sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |

    sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||

    मेसिन मस्यौदा

    त्यसका हात र खुट्टा सबैतिर छन्, आँखा, शिर र मुख सबैतिर छन्, संसारमा सबैतिर कान छन्; त्यो सबैलाई ढाकेर रहेको छ।

    मेसिन मस्यौदा
15. 15

    सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

    असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥

    sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |

    asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||

    मेसिन मस्यौदा

    त्यो सबै इन्द्रियका गुणहरूद्वारा प्रकाशित हुन्छ, तर सबै इन्द्रियबाट रहित छ; आसक्तिरहित छ, तर सबैलाई धारण गर्छ; निर्गुण छ, तर गुणहरूको भोक्ता पनि हो।

    मेसिन मस्यौदा
16. 16

    बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।

    सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥

    bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |

    sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||

    मेसिन मस्यौदा

    त्यो सबै प्राणीको बाहिर र भित्र छ, अचल पनि छ र चल पनि। सूक्ष्म भएकाले त्यो जान्न सकिँदैन; त्यो टाढा पनि छ र नजिक पनि।

    मेसिन मस्यौदा
17. 17

    अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।

    भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥

    avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |

    bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||

    मेसिन मस्यौदा

    अविभाजित भएर पनि त्यो प्राणीहरूमा विभाजितझैँ रहेको छ। त्यसलाई प्राणीहरूको पालनकर्ता, संहारक र उत्पत्तिकर्ताका रूपमा जान्नुपर्छ।

    मेसिन मस्यौदा
18. 18

    ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।

    ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥

    jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |

    jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||

    मेसिन मस्यौदा

    त्यो ज्योतिहरूको पनि ज्योति हो, अन्धकारभन्दा पर भनिन्छ। त्यो ज्ञान हो, ज्ञेय हो र ज्ञानद्वारा प्राप्त हुने हो, सबैको हृदयमा विराजमान छ।

    मेसिन मस्यौदा
19. 19

    इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।

    मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥

    iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |

    madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||

    मेसिन मस्यौदा

    यसरी क्षेत्र, ज्ञान र ज्ञेयलाई सङ्क्षेपमा भनियो। मेरो भक्त यो जानेर मेरो भावलाई प्राप्त गर्न योग्य हुन्छ।

    मेसिन मस्यौदा
20. 20

    प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

    विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥

    prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |

    vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||

    मेसिन मस्यौदा

    प्रकृति र पुरुष दुवैलाई अनादि जान, र विकार र गुणहरू प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका हुन् भनी जान।

    मेसिन मस्यौदा
21. 21

    कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

    पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥

    kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |

    puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||

    मेसिन मस्यौदा

    कार्य, करण र कर्तापनमा प्रकृतिलाई कारण भनिन्छ। सुख र दुःखको भोक्तापनमा पुरुषलाई कारण भनिन्छ।

    मेसिन मस्यौदा
22. 22

    पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।

    कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥

    puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |

    kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||

    मेसिन मस्यौदा

    प्रकृतिमा रहेको पुरुषले प्रकृतिबाट जन्मेका गुणहरू भोग्छ। गुणहरूप्रतिको आसक्ति नै असल र खराब योनिमा उसको जन्मको कारण हो।

    मेसिन मस्यौदा
23. 23

    उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

    परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥

    upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |

    paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||

    मेसिन मस्यौदा

    यस शरीरमा रहेको परम पुरुषलाई उपद्रष्टा, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर र परमात्मा पनि भनिन्छ।

    मेसिन मस्यौदा
24. 24

    य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

    सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥

    ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |

    sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||

    मेसिन मस्यौदा

    जसले पुरुष र गुणसहितको प्रकृतिलाई यसरी जान्दछ, ऊ जसरी बाँचे पनि फेरि जन्मँदैन।

    मेसिन मस्यौदा
25. 25

    ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

    अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥

    dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |

    anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||

    मेसिन मस्यौदा

    कोही ध्यानद्वारा आत्मामा आत्मालाई आत्माले नै देख्छन्, अरू साङ्ख्ययोगद्वारा देख्छन्, र अझ अरू कर्मयोगद्वारा देख्छन्।

    मेसिन मस्यौदा
26. 26

    अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।

    तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥

    anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |

    te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||

    मेसिन मस्यौदा

    तर अरू कोही यसरी नजानेर, अरूबाट सुनेर उपासना गर्छन्। सुनेको कुरामा निष्ठावान् उनीहरू पनि अवश्य मृत्युलाई पार गर्छन्।

    मेसिन मस्यौदा
27. 27

    यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।

    क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

    yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |

    kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||

    मेसिन मस्यौदा

    हे भरतर्षभ, स्थावर वा जङ्गम जुन कुनै प्राणी उत्पन्न हुन्छ, त्यो क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको संयोगबाट हुन्छ भनी जान।

    मेसिन मस्यौदा
28. 28

    समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

    विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥

    samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |

    vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||

    मेसिन मस्यौदा

    जसले सबै प्राणीमा समान रूपले रहेका परमेश्वरलाई, नष्ट हुनेहरूमा नष्ट नहुनेलाई देख्छ, उसले नै साँच्चै देख्छ।

    मेसिन मस्यौदा
29. 29

    समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।

    न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥

    samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |

    na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||

    मेसिन मस्यौदा

    सबैतिर समान रूपले स्थित ईश्वरलाई देख्ने व्यक्तिले आफूद्वारा आफ्नो हिंसा गर्दैन, र त्यसैले परम गति प्राप्त गर्छ।

    मेसिन मस्यौदा
30. 30

    प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।

    यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥

    prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |

    yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||

    मेसिन मस्यौदा

    जसले सबै कर्म पूर्ण रूपमा प्रकृतिद्वारा नै गरिन्छन् र आत्मा अकर्ता हो भनी देख्छ, उसले नै साँच्चै देख्छ।

    मेसिन मस्यौदा