२७ श्लोक
- 1
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥
यंत्र मसुदाparaṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||
यंत्र मसुदाश्रीभगवान म्हणाले: सर्व ज्ञानांमध्ये उत्तम असे ते परम ज्ञान मी तुला पुन्हा सांगतो, जे जाणून सर्व मुनी येथून परम सिद्धीला गेले.
- 2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥
यंत्र मसुदाidaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||
यंत्र मसुदाया ज्ञानाचा आश्रय घेऊन ते माझ्या साधर्म्याला पोहोचले आहेत. ते सृष्टीच्या वेळीही जन्म घेत नाहीत आणि प्रलयाच्या वेळी व्यथित होत नाहीत.
- 3
मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥
यंत्र मसुदाmama yonirmahad brahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||
यंत्र मसुदाहे भारता, महद्ब्रह्म ही माझी योनी आहे; तिच्यात मी गर्भ ठेवतो. त्यातून सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती होते.
- 4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥
यंत्र मसुदाsarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ |
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā ||
यंत्र मसुदाहे कौंतेया, सर्व योनींमध्ये जी जी रूपे उत्पन्न होतात, त्यांची महद्ब्रह्म ही योनी आहे आणि बीज देणारा पिता मी आहे.
- 5
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥
यंत्र मसुदाsattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ||
यंत्र मसुदाहे महाबाहो, सत्त्व, रज आणि तम हे प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले गुण अविनाशी देहधारी आत्म्याला देहात बांधतात.
- 6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥
यंत्र मसुदाtatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||
यंत्र मसुदाहे निष्पापा, त्यांपैकी सत्त्व निर्मळ असल्यामुळे प्रकाशक आणि निर्दोष आहे. ते सुखाच्या आसक्तीने आणि ज्ञानाच्या आसक्तीने बांधते.
- 7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥
यंत्र मसुदाrajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||
यंत्र मसुदाहे कौंतेया, रज हे रागस्वरूप आहे आणि तृष्णा व आसक्ती यांतून उत्पन्न होते असे जाण. ते देहधारी आत्म्याला कर्माच्या आसक्तीने बांधते.
- 8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥
यंत्र मसुदाtamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata ||
यंत्र मसुदाहे भारता, तम अज्ञानातून जन्मलेले आणि सर्व देहधाऱ्यांना मोहित करणारे आहे असे जाण. ते प्रमाद, आळस आणि निद्रा यांनी बांधते.
- 9
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥
यंत्र मसुदाsattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta ||
यंत्र मसुदाहे भारता, सत्त्व सुखात गुंतवते, रज कर्मात गुंतवते, तर तम ज्ञानाला झाकून प्रमादात गुंतवते.
- 10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥
यंत्र मसुदाrajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ||
यंत्र मसुदाहे भारता, रज आणि तम यांना दाबून सत्त्व वाढते; सत्त्व आणि तम यांना दाबून रज वाढते; आणि तसेच सत्त्व आणि रज यांना दाबून तम वाढते.
- 11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥
यंत्र मसुदाsarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta ||
यंत्र मसुदाजेव्हा या देहाच्या सर्व द्वारांमध्ये ज्ञानाचा प्रकाश उत्पन्न होतो, तेव्हा सत्त्व वाढले आहे असे जाणावे.
- 12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥
यंत्र मसुदाlobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||
यंत्र मसुदाहे भरतश्रेष्ठा, लोभ, प्रवृत्ती, कर्मांचा आरंभ, अशांती आणि लालसा: रज वाढले असता हे उत्पन्न होतात.
- 13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥
यंत्र मसुदाaprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||
यंत्र मसुदाहे कुरुनंदना, अप्रकाश, अप्रवृत्ती, प्रमाद आणि मोह: तम वाढले असता हे उत्पन्न होतात.
- 14
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥
यंत्र मसुदाyadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate ||
यंत्र मसुदासत्त्व वाढलेले असताना देहधारी मृत्यू पावला, तर तो उत्तम तत्त्व जाणणाऱ्यांच्या निर्मळ लोकांना प्राप्त होतो.
- 15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥
यंत्र मसुदाrajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||
यंत्र मसुदारज वाढलेले असताना मृत्यू आला तर कर्मासक्तांमध्ये जन्म होतो; आणि तम वाढलेले असताना मृत्यू आला तर मूढ योनींमध्ये जन्म होतो.
- 16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥
यंत्र मसुदाkarmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam ||
यंत्र मसुदासुकृत कर्माचे फळ सात्त्विक आणि निर्मळ असते असे म्हणतात; रजाचे फळ दुःख आणि तमाचे फळ अज्ञान असते.
- 17
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥
यंत्र मसुदाsattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |
pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca ||
यंत्र मसुदासत्त्वापासून ज्ञान उत्पन्न होते आणि रजापासून लोभ; तमापासून प्रमाद, मोह आणि अज्ञानही उत्पन्न होतात.
- 18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥
यंत्र मसुदाūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ ||
यंत्र मसुदासत्त्वात स्थित असलेले वर जातात, राजस मध्ये राहतात, आणि हीन गुणाच्या वृत्तीत असलेले तामस खाली जातात.
- 19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥
यंत्र मसुदाnānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati ||
यंत्र मसुदाजेव्हा द्रष्टा गुणांखेरीज दुसरा कोणी कर्ता पाहत नाही आणि गुणांच्या पलीकडील तत्त्व जाणतो, तेव्हा तो माझ्या भावाला प्राप्त होतो.
- 20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥
यंत्र मसुदाguṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute ||
यंत्र मसुदादेहाच्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या या तीन गुणांच्या पलीकडे जाऊन देहधारी जन्म, मृत्यू, जरा आणि दुःख यांपासून मुक्त होतो आणि अमृतत्व भोगतो.
- 21
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥
यंत्र मसुदाkairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate ||
यंत्र मसुदाअर्जुन म्हणाला: हे प्रभो, या तीन गुणांच्या पलीकडे गेलेला कोणत्या लक्षणांनी ओळखला जातो? त्याचे आचरण कसे असते, आणि तो या तीन गुणांच्या पलीकडे कसा जातो?
- 22
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥
यंत्र मसुदाprakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||
यंत्र मसुदाश्रीभगवान म्हणाले: हे पांडवा, प्रकाश, प्रवृत्ती आणि मोह हे उत्पन्न झाले असता जो त्यांचा द्वेष करत नाही आणि ते निवृत्त झाले असता त्यांची इच्छा करत नाही,
- 23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥
यंत्र मसुदाudāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |
guṇā vartanta ityevaṃ yo'vatiṣṭhati neṅgate ||
यंत्र मसुदाजो उदासीनासारखा बसलेला असतो, गुणांमुळे विचलित होत नाही, गुणच वर्तत आहेत असे जाणून स्थिर राहतो आणि डळमळत नाही,
- 24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥
यंत्र मसुदाsamaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ ||
यंत्र मसुदाजो सुख-दुःखात सम आहे, स्वस्थ आहे, ज्याला मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने सारखेच आहेत, ज्याला प्रिय आणि अप्रिय सारखेच आहेत, जो धीर आहे आणि ज्याला स्वतःची निंदा व स्तुती सारखीच आहे,
- 25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥
यंत्र मसुदाmānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||
यंत्र मसुदाजो मान आणि अपमान यांत सम आहे, मित्रपक्ष आणि शत्रुपक्ष यांच्याविषयी सम आहे, आणि ज्याने सर्व स्वार्थी आरंभांचा त्याग केला आहे, त्याला गुणातीत म्हणतात.
- 26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
यंत्र मसुदाmāṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate ||
यंत्र मसुदाआणि जो अव्यभिचारी भक्तियोगाने माझी सेवा करतो, तो या गुणांच्या पलीकडे जाऊन ब्रह्मभावासाठी योग्य होतो.
- 27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥
यंत्र मसुदाbrahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||
यंत्र मसुदाकारण ब्रह्माचे, अमृत आणि अविनाशी तत्त्वाचे, शाश्वत धर्माचे आणि ऐकांतिक सुखाचे अधिष्ठान मी आहे.