२० श्लोक
- 1
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥
यंत्र मसुदाūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam |
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ||
यंत्र मसुदाश्रीभगवान म्हणाले: ज्याची मुळे वर आणि फांद्या खाली आहेत असा एक अविनाशी अश्वत्थ वृक्ष आहे असे म्हणतात. वेदांचे छंद ही त्याची पाने आहेत, आणि जो त्याला जाणतो तो वेद जाणतो.
- 2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥
यंत्र मसुदाadhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā
guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ |
adhaśca mūlānyanusantatāni
karmānubandhīni manuṣyaloke ||
यंत्र मसुदात्याच्या फांद्या खाली आणि वर पसरलेल्या आहेत; त्या गुणांनी पोसलेल्या आहेत आणि विषय हे त्यांचे कोवळे अंकुर आहेत. खाली, मनुष्यलोकात, कर्माशी बांधणारी त्याची मुळे दूरवर पसरलेली आहेत.
- 3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥
यंत्र मसुदाna rūpamasyeha tathopalabhyate
nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā |
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlaṃ
asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā ||
यंत्र मसुदात्याचे खरे रूप येथे दिसत नाही, ना त्याचा अंत, ना आदी, ना त्याचा आधार. खोलवर रुजलेल्या या अश्वत्थाला असंगरूप दृढ शस्त्राने तोडून,
- 4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये ।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥
यंत्र मसुदाtataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ
yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ |
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye |
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ||
यंत्र मसुदामग ते पद शोधावे, जिथे गेलेले पुन्हा परत येत नाहीत; ज्याच्यापासून ही पुरातन प्रवृत्ती पसरली त्या आदिपुरुषालाच मी शरण जातो, अशा भावनेने.
- 5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्-
गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥
यंत्र मसुदाnirmānamohā jitasaṅgadoṣā
adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñair-
gacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat ||
यंत्र मसुदामान आणि मोह यांपासून मुक्त, आसक्तीचा दोष जिंकलेले, नित्य अध्यात्मात रत, कामना निवृत्त झालेले, सुख-दुःख नावाच्या द्वंद्वांपासून मुक्त झालेले ज्ञानी त्या अविनाशी पदाला जातात.
- 6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥
यंत्र मसुदाna tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||
यंत्र मसुदात्याला ना सूर्य प्रकाशित करतो, ना चंद्र, ना अग्नी. जिथे गेल्यावर कोणी परत येत नाही, ते माझे परम धाम आहे.
- 7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥
यंत्र मसुदाmamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ |
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati ||
यंत्र मसुदाजीवलोकात जीव झालेला सनातन असा माझाच अंश प्रकृतीत असलेल्या, मन सहावे असलेल्या इंद्रियांना आपल्याकडे ओढतो.
- 8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥
यंत्र मसुदाśarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ |
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt ||
यंत्र मसुदादेहाचा स्वामी जेव्हा शरीर धारण करतो आणि जेव्हा ते सोडतो, तेव्हा वारा फुलांतून सुगंध नेतो तसा तो यांना घेऊन जातो.
- 9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥
यंत्र मसुदाśrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca |
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate ||
यंत्र मसुदाकान, डोळे, त्वचा, जीभ आणि नाक, तसेच मन यांचा आश्रय घेऊन तो विषयांचा उपभोग घेतो.
- 10
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥
यंत्र मसुदाutkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam |
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ ||
यंत्र मसुदातो देह सोडून जात असो, देहात राहत असो, किंवा गुणांनी युक्त होऊन भोग घेत असो, मूढ लोक त्याला पाहत नाहीत; ज्ञानचक्षू असलेले त्याला पाहतात.
- 11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥
यंत्र मसुदाyatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam |
yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ ||
यंत्र मसुदाप्रयत्नशील योगी त्याला स्वतःमध्ये स्थित असलेला पाहतात; पण ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध नाही आणि ज्यांच्यात विवेक नाही, ते प्रयत्न करूनही त्याला पाहत नाहीत.
- 12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥
यंत्र मसुदाyadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam |
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam ||
यंत्र मसुदासूर्यात असलेले जे तेज संपूर्ण जगाला प्रकाशित करते, आणि जे तेज चंद्रात आणि अग्नीत आहे, ते तेज माझे आहे असे जाण.
- 13
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥
यंत्र मसुदाgāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā |
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ||
यंत्र मसुदामी पृथ्वीत प्रवेश करून आपल्या ओजाने सर्व प्राण्यांना धारण करतो, आणि रसरूप सोम होऊन सर्व वनस्पतींचे पोषण करतो.
- 14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥
यंत्र मसुदाahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ |
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham ||
यंत्र मसुदामी वैश्वानर अग्नी होऊन प्राण्यांच्या देहात राहतो, आणि प्राण व अपान यांनी युक्त होऊन चार प्रकारचे अन्न पचवतो.
- 15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥
यंत्र मसुदाsarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo
mattaḥ smṛtirjñānamapohanañca |
vedaiśca sarvairahameva vedyo
vedāntakṛdvedavideva cāham ||
यंत्र मसुदामी सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे. माझ्यापासूनच स्मृती, ज्ञान आणि त्यांचा लोप होतो. सर्व वेदांनी जाणण्याजोगा मीच आहे; वेदान्ताचा कर्ता आणि वेद जाणणाराही मीच आहे.
- 16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥
यंत्र मसुदाdvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate ||
यंत्र मसुदाया लोकात क्षर आणि अक्षर असे दोन पुरुष आहेत. सर्व प्राणी क्षर आहेत; कूटस्थाला अक्षर म्हणतात.
- 17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥
यंत्र मसुदाuttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ ||
यंत्र मसुदापण उत्तम पुरुष यांहून वेगळा आहे, त्याला परमात्मा म्हणतात; तो अविनाशी ईश्वर तिन्ही लोकांत प्रवेश करून त्यांचे भरणपोषण करतो.
- 18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥
यंत्र मसुदाyasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ ||
यंत्र मसुदामी क्षराच्या पलीकडे आहे आणि अक्षराहूनही उत्तम आहे, म्हणून लोकांत आणि वेदांत मी पुरुषोत्तम म्हणून प्रसिद्ध आहे.
- 19
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥
यंत्र मसुदाyo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam |
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata ||
यंत्र मसुदाहे भारता, जो मोहरहित होऊन मला अशा प्रकारे पुरुषोत्तम म्हणून जाणतो, तो सर्वज्ञ होतो आणि सर्व भावाने माझे भजन करतो.
- 20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥
यंत्र मसुदाiti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha |
etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata ||
यंत्र मसुदाहे निष्पाप भारता, अशा प्रकारे हे अत्यंत गुह्य शास्त्र मी तुला सांगितले. हे जाणून माणूस बुद्धिमान होतो आणि कृतकृत्य होतो.