२८ श्लोक
- 1
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥
यंत्र मसुदाye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ |
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ ||
यंत्र मसुदाअर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा, जे शास्त्रविधी सोडून पण श्रद्धेने युक्त होऊन यजन करतात, त्यांची निष्ठा कोणती? सत्त्व, रज की तम?
- 2
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श‍ृणु ॥
यंत्र मसुदाtrividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā |
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śaṛṇu ||
यंत्र मसुदाश्रीभगवान म्हणाले: देहधाऱ्यांची स्वभावातून उत्पन्न झालेली श्रद्धा तीन प्रकारची असते: सात्त्विक, राजसी आणि तामसी. ती ऐक.
- 3
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥
यंत्र मसुदाsattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata |
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ ||
यंत्र मसुदाहे भारता, प्रत्येकाची श्रद्धा त्याच्या अंतःकरणाला अनुरूप असते. हा पुरुष श्रद्धामय आहे; ज्याची जशी श्रद्धा, तसाच तो असतो.
- 4
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥
यंत्र मसुदाyajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ ||
यंत्र मसुदासात्त्विक लोक देवांचे यजन करतात, राजस लोक यक्ष आणि राक्षसांचे, आणि इतर तामस लोक प्रेत आणि भूतगणांचे यजन करतात.
- 5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥
यंत्र मसुदाaśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ||
यंत्र मसुदाजे लोक शास्त्राने न सांगितलेले घोर तप करतात, दंभ आणि अहंकाराने युक्त असतात, आणि काम, आसक्ती व बळाच्या आवेगाने भरलेले असतात,
- 6
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥
यंत्र मसुदाkarṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ |
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ||
यंत्र मसुदाते अविवेकी लोक शरीरात असलेल्या भूतसमूहाला आणि शरीराच्या आत असलेल्या मलाही पीडा देतात; त्यांना आसुरी निश्चयाचे जाण.
- 7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श‍ृणु ॥
यंत्र मसुदाāhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ |
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śaṛṇu ||
यंत्र मसुदाप्रत्येकाला आवडणारा आहारही तीन प्रकारचा असतो, आणि तसेच यज्ञ, तप आणि दानही. त्यांचा हा भेद ऐक.
- 8
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥
यंत्र मसुदाāyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ |
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ ||
यंत्र मसुदाआयुष्य, सत्त्व, बल, आरोग्य, सुख आणि प्रीती वाढवणारे, रसयुक्त, स्निग्ध, टिकाऊ आणि मनाला आवडणारे आहार सात्त्विकांना प्रिय असतात.
- 9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥
यंत्र मसुदाkaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ |
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ ||
यंत्र मसुदाकडू, आंबट, खारट, अतिउष्ण, तिखट, रूक्ष आणि दाहक आहार राजसांना आवडतात, आणि ते दुःख, शोक आणि रोग देतात.
- 10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥
यंत्र मसुदाyātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat |
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ||
यंत्र मसुदाजे अन्न शिळे, बेचव, दुर्गंधीयुक्त, रात्रभर ठेवलेले, उष्टे आणि अपवित्र असते, ते तामसांना प्रिय असते.
- 11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥
यंत्र मसुदाaphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate |
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ||
यंत्र मसुदाफलाची इच्छा न करणाऱ्यांनी, हे करणे कर्तव्यच आहे असे मनाशी ठरवून, विधीनुसार केलेला यज्ञ सात्त्विक असतो.
- 12
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥
यंत्र मसुदाabhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat |
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ||
यंत्र मसुदापण हे भरतश्रेष्ठा, फलाचा उद्देश ठेवून किंवा केवळ दिखाव्यासाठी जो यज्ञ केला जातो, तो राजस यज्ञ जाण.
- 13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥
यंत्र मसुदाvidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam |
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ||
यंत्र मसुदाविधिहीन, अन्नदानरहित, मंत्रहीन, दक्षिणारहित आणि श्रद्धारहित यज्ञाला तामस म्हणतात.
- 14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥
यंत्र मसुदाdevadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam |
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||
यंत्र मसुदादेव, द्विज, गुरू आणि ज्ञानी यांचे पूजन, शुचिता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा यांना शारीरिक तप म्हणतात.
- 15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
यंत्र मसुदाanudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat |
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate ||
यंत्र मसुदाउद्वेग न करणारे, सत्य, प्रिय आणि हितकारक असे वचन, तसेच स्वाध्यायाचा अभ्यास, याला वाणीचे तप म्हणतात.
- 16
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥
यंत्र मसुदाmanaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ||
यंत्र मसुदामनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावनांची शुद्धी याला मानसिक तप म्हणतात.
- 17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥
यंत्र मसुदाśraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ |
aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate ||
यंत्र मसुदाफलाची इच्छा न करणाऱ्या, युक्त अशा लोकांनी परम श्रद्धेने केलेल्या या त्रिविध तपाला सात्त्विक म्हणतात.
- 18
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥
यंत्र मसुदाsatkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat |
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam ||
यंत्र मसुदासत्कार, मान आणि पूजा मिळवण्यासाठी किंवा दंभाने जे तप केले जाते, त्याला येथे राजस म्हणतात; ते चंचल आणि अस्थिर असते.
- 19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥
यंत्र मसुदाmūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam ||
यंत्र मसुदामूढ आग्रहाने, स्वतःला पीडा देऊन किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्यासाठी जे तप केले जाते, त्याला तामस म्हणतात.
- 20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥
यंत्र मसुदाdātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe |
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam ||
यंत्र मसुदादेणे कर्तव्य आहे या भावनेने, प्रत्युपकार न करू शकणाऱ्याला, योग्य स्थळी, योग्य काळी आणि योग्य पात्राला दिलेले दान सात्त्विक मानले जाते.
- 21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥
यंत्र मसुदाyattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ |
dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam ||
यंत्र मसुदापण प्रत्युपकाराच्या अपेक्षेने, किंवा फलाचा उद्देश ठेवून, किंवा नाखुशीने दिलेले दान राजस मानले जाते.
- 22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥
यंत्र मसुदाadeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate |
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam ||
यंत्र मसुदाअयोग्य स्थळी आणि काळी, अपात्रांना, सत्कार न करता आणि अवहेलना करून दिलेले दान तामस म्हटले जाते.
- 23
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥
यंत्र मसुदाoṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ |
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā ||
यंत्र मसुदाॐ तत् सत् हा ब्रह्माचा त्रिविध निर्देश मानला जातो. त्याद्वारे पूर्वी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ निर्माण केले गेले.
- 24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥
यंत्र मसुदाtasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ |
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām ||
यंत्र मसुदाम्हणून ब्रह्मवादींच्या शास्त्रविधानानुसार होणाऱ्या यज्ञ, दान आणि तप यांच्या क्रिया नेहमी ॐ उच्चारूनच सुरू होतात.
- 25
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥
यंत्र मसुदाtadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ |
dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ ||
यंत्र मसुदातत् असे म्हणून, फलाची अपेक्षा न ठेवता, मोक्षाची इच्छा असलेले लोक यज्ञ, तप आणि दान यांच्या विविध क्रिया करतात.
- 26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥
यंत्र मसुदाsadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate |
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate ||
यंत्र मसुदाहे पार्था, सद्भाव आणि साधुभाव या अर्थांनी सत् हा शब्द वापरला जातो, आणि तसेच प्रशंसनीय कर्मासाठीही सत् शब्द योजला जातो.
- 27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥
यंत्र मसुदाyajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate |
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate ||
यंत्र मसुदायज्ञ, तप आणि दान यांतील निष्ठेलाही सत् म्हणतात, आणि त्यांच्यासाठी केलेल्या कर्मालाही सत् असेच म्हटले जाते.
- 28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥
यंत्र मसुदाaśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha ||
यंत्र मसुदाहे पार्था, अश्रद्धेने केलेले हवन, दिलेले दान, आचरलेले तप आणि केलेले कोणतेही कर्म असत् म्हटले जाते; ते ना मृत्यूनंतर उपयोगी ना येथे.